Igitekerezo cy’ubuhanuzi bw’umuhanuzikazi Nyirabiyoro

PP MUREME 26072014

Mwalimu MUREME Kubwimana, Statisticien-historien-économiste et politologue rwandais, Représentant du modèle AKM « Mgr Alexis Kagame et Mureme »

Pour commander ses livres : prière de bien vouloir utiliser le formulaire du site web : http://sciencespolitiquesrwandaises.fr/category/edition-sciporwa/

A. Icyitonderwa cy’ibanze

Bizaba ali ubujura gukoporora no komeka ku zindi mbuga cyangwa mu bindi bigâmba bitali http://sciencespolitiquesrwandaises.fr/ kimwe no guhindura mu zindi ndimi iyi nyandiko ku bulyo ubwo ali bwo bwose, udafite uruhushya rwanditse, rutangwa n’umwanditsi.

 B. Intangiliro

Iki ni igitekerezo cy’ubuhanuzi bw’umuhanuzikazi Nyirabiyoro. Si ubuhanuzi nyilizina bw’umuhanuzikazi kuko nta majwi ye aliho. Ahubwo kuba ubuhanuzi bwe bwarasohoye, ni cyo cyatumye icyo gikorwa cye gisakara hose, maze kirambikwa kiraberwa. Ni yo mpamvu cyitwa igitekerezo cy’ubuhanuzi, kikaba kitakwitwa ubuhanuzi. Ababyita ubuhanuzi balibeshya ! Iki nicyo gitekerezo cy’umwimerere gikomoka ku bushakashatsi bwa gihanga.

Igitekerezo nk’iki kigomba kwizerwa ali uko cyanditswe n’umuntu uzwi neza, ufite ubutwali bwo kuvuga uwo aliwe, ubifitiye impamyabushobozi n’inaralibonye [= un chercheur consacré], kandi wazobereye [= spécialisé] mu Mateka y’U-Rwanda [= Sciences historiques rwandaises].

Hatagira rero icyizere na gito gihabwa abanyamatiku b’ibiburazina [= anonymes]. Abantu batanga ibitekerezo by’ubuhanuzi kuli Internet bahisha amazina yabo, ni ukubilinda. Icyo bahishira amazina yabo kiraho kandi si cyiza. Byitwa manipulation. Bikunze gukorwa n’aba maneko baba bashaka gushuka Rubanda cyangwa abanyepolitike b’abanyamatiku bibeshya ko bagiye kujya ku butegetsi, ngo kuko byahanuwe. Ni amabandi yiyoberanya. Kandi ibandi si umuturage w’umukene. No mu bategetsi habamo amabandi. No mu bahoze ku butegetsi habamo amabandi. No mu bahatanira ubutegetsi habamo amabandi. Ikindi, inyandiko idasinye mu mazina bwite ya nyirayo ; idafite italiki n’ahantu yakorewe, ukilinda kugira agaciro akaliko kose uyiha. Umuntu nk’uwo, wemera icyo yashishojeho [= observé], afitiye gihamya [= prouvé], yagenzuye [= vérifié], nta bandi ijya imushobora.

Amateka ni Isesengura lya gihanga ligoye cyane, lifite uko likorwa. Kandi ulikora yivuga ku mugaragaro uwo ali we. No mu myaka magana angahe abahanga bakazasuzuma ibyo yavugaga ngo barebe ko bitali ubutekamutwe. Kuba umunyamateka ni igihango umuntu agirana n’ubuvivi n’ubuvivure. Igihembo cy’umunyamateka agihabwa n’ibisekuru [= générations] bikulikira icye. Ni ngombwa ko ibi bintu byandikwa n’intiti kuko ubuvivi n’ubuvivure bugomba guhabwa raporo y’ukuli.

Ni gutyo rero iyi nyandiko ije igamije kuvuga mu Kuli no gusesengura igitekerezo cy’ubuhanuzi bw’umuhanuzikazi Nyirabiyoro. Byali ngombwa cyane ko gitunganwa neza kuko, mu bulyo butigeze bushidikanwaho, Nyirabiyoro ni umuhanuzikazi w’Umunyarwandakazi ; bakaba n’abatagatifu, we n’umuhungu we Biyoro. Ni ukubera izo mpamvu ubuhanuzi bw’umuhanuzikazi n’umutagatifukazi Nyirabiyoro ali ukuli kugenderwaho, bukaba n’ihame likomeye ly’ukwemera [= paradigme] lya Kimeza-Milyango.  

 C. Itsindwa lya Mubali

Umwami Kigeli III Ndabarasa yabayeho mu ntangiliro z’ikinyejana cya 18 [1708-1741]. Yamye ashaka kwigarulira agahugu ka Mubali. Imishinga ye ikomeye ibili yali ukwigarulira Ndorwa na Mubali. Aha ni hakuno y’uruzi rwa Nil-Kagera. Hategekwaga n’umwami Biyoro n’umugabekazi Nyirabiyoro : umuhanuzikazi w’urwanamiza. Intasi za Kigeli III Ndabarasa ali zo Magenda ya Cyatwa na Mutarugera wa Buguzi, zimumenyesha ko bitagoye cyane gutsinda agahugu ka Mubali mu cyaro, aliko ko bigoye cyane kuzagera ku rurembo rwa Mubali ruba ku karwa ka Shango, mu kiyaga kinini kitwaga kera Igishamba, ubu kikaba cyarakamye, gisigaye ali ikiyaga gito cya Ihema. Intasi zigira umwami inama ebyili. Imwe ikaba iyo gushukashuka umwami Biyoro na nyina Nyirabiyoro bakaza mu cyaro, ubundi bakaba ali ho bafatirwa. Indi ikaba iyo gushaka amato menshi cyane yabasha kujyana i Shango ingabo nyinshi cyane. Kigeli III Ndabarasa ahitamo icyalimwe izo nama zombi. Ni bwo yemeje kuzashukashuka Biyoro na Nyirabiyoro bakaza mu Cyaro, akazabafatirayo. Hagati aho akohereza amato menshi i Shango, ajyanyeyo ingabo nyinshi cyane gufata ururembo rwa Mubali n’ingabe yabo Sera II.

Kigeli III Ndabarasa yigira umuntu mwiza cyane wifuza gutsura umubano mwiza n’umwami Biyoro wa Mubali, kugirango umubano wa Mubali n’U-Rwanda usugire usagambe. Ndetse ageza kuli Biyoro icyifuzo cye cyo kumushyingira umukobwa we Nyabugondo. Biyoro ahita abyemera n’umutima mwiza. Ni gutyo igikomangomakazi cy’U-Rwanda Nyabugondo cyashyingiwe ku mugaragaro i Shango. Habaye ubukwe bw’akataraboneka. Mu by’ukuli, Nyabugondo yali umugambanyi ujyanywe no kugambanira umulyango ashyingiwemo. Muli rusange, ibyo bintu byali ibisanzwe mu myitwalire y’Abanyarwanda, cyane cyane Abatutsi b’Abanyiginya, b’Abega, b’Abakono, b’Abaha, n’Ababagesera b’Abahinda. Uretse na none ko atali bose. Nta nshuti bagiraga. Bagiraga inyungu. Cyakora, iyo misiyo yarangiraga, umugambanyikazi ntiyashoboraga kwongera kubona umwami w’U-Rwanda. Cyakora yarahembwaga bihebuje. Ibyo by’ubukwe bw’amayeli birangiye, noneho batangira nyakuli imyiteguro ikaze yo gutera Mubali. Kigeli III Ndabarasa alimuka, ava ku rurembo rwe i Kabungo mu Ruhinda-rwa-Kagara mu Ndorwa, ajya gushinga umurwa wa Rubona-rwa-Nzoga hafi ya Murambi, mu Mutara wegereye Mubali. Aha rero ni ho yagiranye imishyikirano ikomeye n’intumwa za Mubali, hagamijwe ko ngo umukwe we na bamwana we Nyirabiyoro baza kumugenderera, bakanavugana ibintu by’ingirakamaro birebana n’inyungu za Mubali n’U-Rwanda.

Cyakora ayo mayeli y’Abanyarwanda ntiyatunganye uko yateganyijwe. Umwami Biyoro na nyina Nyirabiyoro baraje koko, aliko baza ukubili nkuko amategeko y’i Bwami ya Mubali yabiteganyaga. Umugabekazi yagendaga mu itsinda ly’imbere. Nuko rero ibisumizi by’Abanyarwanda byoherejwe na Kigeli III Ndabarasa kubata muli yombi bigwa gitumo itsinda lya Nyirabiyoro ngo aha agiye gusura bamwana we. Bamwana ! Kugira Bamwana ho Kigeli III Ndabarasa byali ishyano mu mahano. Ni uko Nyirabiyoro yakaciwe. Arumirwa ! Ahita amenya ko Kigeli III Ndabarasa ali ikimharagata. Itsinda lya Biyoro lyali likulikiyeho inyuma cyane liba lyabimenye. Libibwiwe n’abanyamahirwe bake babashije gukizwa n’amaguru. Biyoro abyumvise amera nk’ukubiswe n’inkuba. Ntiyaba akibashije gusubira ku rurembo i Shango. Amato menshi cyane y’Abanyarwanda yuzuye ingabo z’U-Rwanda yalimo gukikimba mu kiyaga yerekeza i Shango. Bali bamaze igihe kirekire muli iyo myiteguro, n’ukuntu bazarwana n’ingabo z’umwami Biyoro, byose byali byarateguwe. Biyoro abura uko abigenza, ahungira i Karagwe. Ubwo ingabo z’U-Rwanda ziba zigeze ku rurembo rwa Mubali i Shango. Kubera gutungurwa, ingabo za Biyoro z’i Shango ziratsindwa. Aliko zilinda kwica Nyabugondo, kugirango Kigeli III Ndabarasa na we atica Nyirabiyoro. Abanyarwanda basanga Nyabugondo ali mutaraga, kandi ali Nyabugondo koko. Ingabe ya Mubali yitwaga Sera II ifatwa ityo. Mubali yigarulirwa n’U-Rwanda.

Abantu bavuga ngo abami b’U-Rwanda bigaruliraga uduhugu tw’Abahutu barabeshya : si byo. Utwo duhugu twose bavuga twali dukikije U-Rwanda twali uduhugu tuyobowe n’Abatutsi. Biyoro na Nyirabiyoro rwose ntibali Abahutu. Bali Abatutsi b’Abasinga b’Abazigaba b’abahatsi b’ubwenge [= des maîtres mystiques Tutsi]. Bulya kandi na none, Abazigaba ni igishami cy’Abasinga. Abasinga ni Abatutsi ba kera cyane. Baje mbere y’Abanyiginya. Ni gutyo benshi bagiye bahinduka Abahutu kubera gufata isuka no guhinga.

Mbere yo gukomeza, ni ngombwa kwibukiranya ko ingabe Sera I n’ingabe Sera II zali ibirango by’ubwami bw’Abatutsi b’Abazigaba mu Mubali. Birakwiye kwibukiranya nanone ko umwami wa kera cyane wa Mubali, wo mu kinyagihumbi cya mbere nyuma ya Yezu Kristu, witwaga Kabeja, ali na we wali waratuje Abanyiginya ba mbere na mbere bageze mu Mubali baturutse iwabo muli Ankolé. Bamaze kumenyera, hashize nk’igisekuru kimwe, nabo babashije kujya kwishingira akabo gahugu kuli Muhazi, bakita Buganza. Ni na ko kaje kuba igihugu kigali cya Rwanda kugeza ku ngoma y’umwami w’abami Gihanga I Ngomijana. Nyuma ya Gihanga I Ngomijana, cya gihugu kigali cyarashwanyutse. U-Rwanda rurongera rusigara ali akantu gato ko mu iremero lyarwo, mu Buganza nyine. Magingo aya rero, ka gahugu ka Rwanda rugali rwa Gasabo ni ko kalimo kwongera kwijajara, ngo kongere kaguke.

Ingabe Sera I y’Abazigaba yabanje gufatwa na Yuhi II Gahima II mu kinyejana cya 15, ayambuye Cyubaka cya Nyabikezi, ali na we uyu Biyoro akomokaho. Cyubaka yali afite ururembo ku Mironko-na-Nyagasiga hafi ya Murambi. Muli 1642-1659, umwami w’U-Rwanda Yuhi III Mazimhaka yaje gusara. Icyo gihe, muli ako kavuyo, ni ho nanone uduhugu twinshi twiyomoye ku Rwanda, halimo na Mubali. Ubwo rero urubyaro rwa Yuhi III Mazimhaka rwalimo rugarura ibintu mu bulyo. Kigeli III Ndabarasa ni umwuzukuru wa Yuhi III Mazimhaka. Ni uko byagenze kugirango Biyoro ahungire i Karagwe kwa Ndagara II.

Akimenya iyo nkuru, Kigeli III Ndabarasa byaramubabaje cyane ko afashe Nyirabiyoro wenyine n’ingabe Sera II, aliko Biyoro akaba amucitse. Nyamara Biyoro yali umukwe we ! Kigeli III Ndabarasa ahita yohereza umutwe w’ingabo i Karagwe kwa Ndagara II, kwaka ku ngufu imhunzi Biyoro yahahungiye. Yatumye kuli Ndagara II muli aya magambo : « Kuva ku ngoma ya Ruganzu II Ndoli, kirazira ku bami b’U-Rwanda gutera Karagwe. Nyamara aliko kandi niba utamuhaye uyu Biyoro waguhungiyeho, uraba uvanyeho iyo kirazira, kandi noneho azaza kumwishakira n’imiheto ». Ndagara II yali asanzwe azi ingufu z’U-Rwanda n’amafuti ya Kigeli III Ndabarasa. Ntiyirushya ashaka kwikorereza icyo gisimba Kigeli III Ndabarasa. Ahita atanga Biyoro. Abanyarwanda bamuta muli yombi, baramushorera bamushyira Kigeli III Ndabarasa.

Hagati aho, umugabekazi Nyirabiyoro yali yaranze kulya no kunywa, yibereye aho gusa. Aliko abonye umuhungu we Biyoro aje ali imbohe ashorewe, ava ku izima, asaba umwami Kigeli III Ndabarasa ko bamushakira inzoga y’inkangaza. Amaze gusomaho, aliruhutsa, hanyuma avuga ijambo lyamamaye mu Rwanda mu rwego rw’ibirali by’insigamigani, ati : « Ngaye inda, ngaye Ndagara ya Ruhinda wabaye inshuti y’umugabo wanjye, akatwereke imyambi yuzuye ikigega, agatanga Biyoro atarashe n’umwe. Nta kuntu Ndagara yantangiye umwana atamurasiye nibura imyambi itatu ngo amurenze imisozi ibili ». Ni ukuvuga ngo hagawe inda isaba ibyo kulya no kunywa umwanzi, kandi hagawe Ndagara wakoze ubugambanyi butavugwa, abukorera umuvandimwe wamugiliye icyizere akamuhungiraho. Hanyuma, nkuko umuco w’igihugu wabitegekaga, umuhanuzikazi Nyirabiyoro asaba Kigeli III Ndabarasa uruhusa rwo kumubwira ijambo lye lya nyuma. Nuko Nyirabiyoro araterura, ati : « Nyagasani Nyamugirubutangwa, urabiterwa n’iki kwitwara gutya ku mukwe wawe no ku nzu washyingiye umukwobwa wawe Nyabugondo wabaga mu Mubali nko kwa se na nyina, mu byubahiro byose bikwiliye umwana w’umwami ? Bishoboka bite ko udashobora no kuzilikana ineza yose umukurambere wacu Kabeja yagiliye abakurambere banyu ? Urafata abantu nk’amatungo. Guhera ubu, menya ko ubamba Isi adakurura. Kubera inabi n’ubugizi bwa nabi butagereranywa wowe ubwawe n’Abatutsi b’impfura z’imbere i Rwanda mukora, umuvumo ukomeye, uzaramba igihe kirekire, wugalije urubyaro rwanyu, wugalije impfura z’i Rwanda kandi nanone wugalije U-Rwanda rwose. Niba Nyagasani Nyamugirubutangwa abinyemereye, niteguye gutanga intsinzi, aliko kandi umuhungu wanjye akaba n’umukwe wawe, na we akagilirwa ikigongwe n’ibambe, akarekurwa ».

Ni uko bamutega amatwi akomeza ijambo lye, ahanura ibizaza, ati : « Wabyaye ibigina bitazagira icyo bimalira ingoma. Nyuma y’ingoma eshatu niho hazaza Rwagitinywa uzarasana inkundura mu myambi y’ibishilira. Azaganza, aliko igitero azagaba hakulya y’amazi magali kizamusama. Umunsi Rutamu yatsindiliwe kuli Sine ikayitera umugeli igatora iyayo, bizagenda bite ? Rukara mbona rurebera mu ihembe, umunsi yacumitanye na Rutamu ko mbona azarutera amacumu akarutwikira mu nzu nk’umugome, rukota ku manywa rugakongoka. Rukara rutwaliye urumoso rutsinze umusaya, rwo se, ruzabigenza rute ? Mbe Nyarushayija rurungi, umunsi abashyitsi b’imhinja zavutse uwo munsi, batagira amano, bazaturuka mu mhinga ya Mubali bitwaje imyuko, bitwikiliye ibyibo kandi bakaza badakumirwa, bizagenda bite ? Ibyo bigenzi bifite uruhu rutukura nk’urw’imhinja bizaza bitereye amasuka ku ntugu, azabikizwa n’iki ? Ese ikinyamaswa gihetse ikindi giturutse mu Mubali wa Kabeja azagitsindisha iki ? Ndabona inyamaswa izatera umulizo i Karagwe undi ikawutera i Bunyabungo ? Bizagenda bite umunsi ubwatsi bwo hepfo y’inzira bwifuje ubwo haruguru yayo ? Bizagenda bite igihe abagabo bakuruye akabuno mu nzira, bicaye ku ngata ? (= kugendera ku magare). Ese ye, biliya bigenzi bifite uruhu nk’urw’impinja ko Rukara abirebera mu ihembe, azabigamburuza ? Bizagenda bite ? Ko mbona Rukara rwonkereje nyina mu muraru maze rukagwa igihugu igiculi ? Urankangisha Rukara rw’incike mbona ruzagenda hasi no hejuru, rukagenda mu nda y’inzovu, halimo ibuye livuza ubuhuha : narwo ruzagwa ishyanga hakagaruka umurambo ? Urankangisha Rukara rw’igisage rutazambara ikamba, rukazaraza aliko ntirusamure, maze rukazagaruka mu Rwanda rushaje ? Dore nta kabuza u Rwanda ruzarara nze. Ndabona ba bagabo b’urutuku igihugu bakigabije umubambuzwashakwe. Ese zirajya he Kalinga, Cyimumugizi ? Dore umunsi imbwa zambaye ingoro, ingoma zivugira mu Marangara, ku munsi wa Ngirente, ababyeyi bazifuza kuba ingumba. Ubwatsi bwo munsi y’inzira buzahura n’ubwo haruguru yayo, maze arugenge Nyangufi. Aliko aliyimbire kuko amugenda runono Rukara rw’igisunzu rugoreka amagambo. Rutemayeze Cyambarangwe azirenza Nyangufi, igihugu akigabize umugore. Ndabona abalyankuna balyana ijoro n’umunsi bamwe bashyirwa ku ngoyi. Ruganzu yambuka Akagera ashinga imipaka i Karagwe yunga ubumwe n’abavantara. Aliko Rutemayeze Cyambarangwe rugenda rutseta ikirenge aliliwe ntaraye. Uru rugamba mbona ararurwana ahereye he ? Aragoreka amagambo aliko niyiyimbire, ndabona aguye mu mibyuko, igihugu gicura imiborogo, ingabo zigarura ituze, intebe ihabwa Rukiligitangwe rwa Mudatinya akarangwa n’uruziga mu mboni. Ihumure liragaragara, aliko ndabona bacuranwa : abana bose ntibahabwa ijambo. Ndabona Rwego Rukangirashyamba afite inkoni y’icyuma mu ntoki. Ndabona imandwa zisatira ku Mulinzi zisakabaka. Ese ko ntabona uyoboye imihango, umukuru ngombwa arava he ? Ndabona Rukiligitangwe rwa Mudatinya ashinze icumu i Bunyabungo, bavuga amacumu abakuru b’ingabo. Ndabona i Karagwe habaye Ingaruzwamuheto, abavuzi b’amacumu balizihirwa. Ko mbona se U-Rwanda rushubijwe bene rwo aliko umwezi ntutambe ? Abaharabona (= abakobwa) barabyara buka. Zilimira mu ruhongore, zigwiza imilyango [= abakobwa bazajya babyalira iwabo, ibinyendaro bibe umuco mushya w’i Rwanda]. Dore ubwatsi bwo minsi y’inzira bwongeye guhura n’ubwo haruguru yayo. Aliko ndabona umugabo usheshe akanguhe, uvuga Isi igatigita, ababyeyi bakamuha imhundu. Ndamubona Rugili mu nda y’inyoni ahageze aramira ingoma. Dore yegereye umulinzi Ruterandongozi. Ashagawe n’abaturage ibihumbi n’ibihumbagiza. Ndabona Rutuku amusanga afashe uruboho mu ntoki. Bamuhaye ijambo : ahumuliza Abaturarwanda. Atangaliza bose ati : « U-Rwanda ndarubogoye ». Maze U-Rwanda rutemba amata n’ubuki ! ».

Nyirabiyoro arangiza ubuhanuzi bwe asabira imbabazi n’ikigongwe umuhungu we Biyoro. Byaba ibyo, akaba yiteguye gutanga intsinzi. Bitaba ibyo, ilyavuzwe likazataha, mu gihe kingana n’ibisekuru byinshi, aliko nyuma yaho ni bwo uwo muvumo wose wugalije U-Rwanda uzashyira ukarangira. Umwami asaba ko Nyirabiyoro asubira muli ubwo buhanuzi bwe yitonze, gahoro, gahoro, kandi ategeka abiru gufata mu mutwe ubwo buhanuzi. Nyuma yaho, birangiye, Kigeli III Ndabarasa arabisuzugura cyane, abifata nk’ubutekamutwe n’amatakirangoyi, maze, ku bubasha ahabwa n’ubwami bwe, atageka mbere na mbere kwica urubozo Biyoro, Nyirabiyoro ubwe acyirebera. Birangiye, atageka ko Nyirabiyoro ashyirwa ku ngoyi, maze agasogotwa inkota. Ati : « Jyana amateshwa yawe hilya. Nta ntsinzi yawe dukeneye ! ».

Biyoro amaze kunogokera imbere ya nyina Nyirabiyoro, uyu yali yabaye nk’ishusho y’ibumba. Noneho ibikurankota bya Kigeli III Ndabarasa byadukira Nyirabiyoro, amaso yabivuye imutwe byogatsindwa n’IMANA y’i Rwanda. Bigiye gusogota Nyirabiyoro, atera urutoke hejuru, ati : « Hali ilindi jambo lya nyuma ngomba kubwira Nyagasani Nyamugirubutangwa, Umwami wa Rubanda ». Baba bahagaze. Umwami Kigeli III Ndabarasa na we ntiyatinda kuhagera. Hagati aho yali yigiliye mu bagore be, alimo anywa inzoga y’ubuki, abagaragu be bamukikije, bamufashije inkono z’itabi ze yakuranwaga n’umuheha w’inzoga. Abaja balimo bashyashyana, batetse ibinyama umurundo. Uwo ni we wali we Kigeli III Ndabarasa : ikimharagata cy’igisambo n’umwicanyi ! Juvénal Habyalimana Rutemayeze neza neza !

Kigeli III Ndabarasa ahageze, umutagatifukazi Nyirabiyoro aramwitegerezaaa, arangije aramupepera. Ati : « Eeeeee— !! ». Ibikurankota by’umwami Kigeli III Ndabarasa bibonye apepeye Nyamugirubutangwa, umujinya uhita ubyegura, bimusogotera icyalimwe. Nyirabiyoro araca. Yubitse umutwe mu gituza, ukuboko kwe kw’ibulyo gufashe ku rutugu rw’ibumoso, naho ukuboko kwe kw’ibumoso gufashe ku rutugu rw’ibulyo, amavi ye yayakomanyije.

Nyuma y’ikinyejana kimwe gusa, Abanyarwanda bagiye kubona, babona abazungu baraje babituye hejuru, neza, neza nkuko Nyirabiyoro yali yarabihanuye. Si bwo se hakulikiyeho urupfu rutunguranye rwa Kigeli IV Rwabugili, asamwe n’igitero yali yagabye hakulya y’amazi mu Bushi ; hagakulikiraho ibyacikiye ku Rucunshu n’ibindi, n’ibindi. Akaga kose Yuhi V Musinga yahuye na ko, kugeza ubwo yiciwe n’Ababiligi i Moba muli Congo mbiligi, ibyo byose byatumye Rubanda itangira kwemera ko Kigeli III Ndabarasa yishe umutagatifukazi. Maze ubuhanuzi bwa Nyirabiyoro si ugushakishwa no gukwirakwizwa, byivayo. Igisekuru cyacu cyabwumvanye ba Nyogokuru na ba Sogokuru babayeho ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili. Babivugaga nk’ababihagazeho. Ibitekerezo biragenda koko ! Nyuma y’urupfu rwa Mutara III Rudahigwa, aguye mu maboko y’umuganga w’umubiligi Dr Vyncke, -wali wamutumyeho igitaraganya-, amaze kumutera urw’ingusho ; nyuma ya Révolution nyarwanda yarukulikiye, noneho byarushijeho gusakara hose. Byongeye gukwirakwizwa mu bihe by’Itsembatsembana ly’Abanyarwanda lyo muli 1973-2000 . Mu ntangiliro y’ikinyagihumbi cya gatatu, -uko ingoma ya FPR-Inkotanyi yali yaliyicaje ku ngoma yagendaga itera intimba Abanyarwanda b’ingeli zose-, na none byongeye kuvugwa, aliko bikavugwa nabi cyane, kandi bikavugwa n’abatekamutwe bashaka gusisibiranya Abanyarwanda. Bikaba byarabaye ngombwa kubyandika no kubitangaza mu bulyo buli bwo. Ni icyo gihe iyi nyandiko yakorewe. Hali ku ngoma y’Umwami w’Umunyagisuti Ruvumwa Paul Kagame Rwabujindili rwalyaga ntiruhage, Nyagutsindwa n’Imana y’i Rwanda.

Ubwo buhanuzi buhanulira umwami n’U-Rwanda bwahanuwe ku ngoma ya Kigeli III Ndabarasa, mu kinyejana cya 18, ntabwo bwahanuwe ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili mu kinyejana cya 20.

Muli make, ni gutyo nta Mwami, nta Mugabekazi, nta Ngabe, Mubali yahise iba, mu bulyo budashidikanwaho, intara y’U-Rwanda mu ntangiliro y’ikinyejana cya 18. Kuva ubwo, Abazigaba bakwirwa imishwaro, benshi cyane muli bo bahinduka Abahutu uko ibisekuru byagiye bikulikirana. Aliko kandi bahorana urukundo rwa Kabeja Se-Bazigaba, n’ibisingizo by’intwali zabo Biyoro na Nyirabiyoro. Ntawabavuga nabi iruhande rw’Umuzigaba ngo bashobokane. Aliko kandi nta kwitiranya Abazigaba bo kwa Kabeja n’Abazigaba bakomoka kuli Kazigaba, bo, bakunze kwiganzamo Abatutsi kandi bo ni Abanyiginya.

Naho wa mugambanyikazi Nyabugondo, muka-Biyoro akaba n’umukobwa wa Kigeli III Ndabarasa, yagarukanye mu Rwanda n’ingabo zivuye kwigarulira Mubali. Kuva ubwo, ntiyashoboraga kongera kugaragara i Bwami no kubona umwami mu maso, kuko yitwaga umucengeli w’umugambanyi wavuye ku itabaro. Cyakora, ubusanzwe umucengeli yabaga umugabo n’umurwanyi kandi ntiyagarukaga. Niyo mhamvu Nyabugondo yahawe akato. Bamwubakiye kure y’i Bwami, mu karere ka Busekera, i Cyeza hafi ya Rutobwe mu ntara ngali ya Marangara. Ni aho yasaziye, atunze, atunganiwe, ameze neza nyaguhemuka.

 D. Urwêmarare [= Considérations générales]

Igitekerezo cy’ubuhanuzi bw’umuhanuzikazi Nyirabiyoro kilimo ibice bibili. Icya mbere cyerekeranye n’ubuhanuzi Nyirabiyoro yahanuliye ingoma ya Kigeli III Ndabarasa. Icya kabili cyrekeranye n’ubuhanuzi umuhanuzikazi Nyirabiyoro yahanuliye U-Rwanda.

  1. Ubuhanuzi buhanulira ingoma ya Kigeli III Ndabarasa

a. Halimo ibitekerezo by’ukuli.

Kigeli III Ndabarasa yabyaye ibigina bitagize icyo bimalira ingoma. Nyuma y’ingoma eshatu ni ho haje Rwagitinywa warasanye inkundura mu myambi y’ibishilira. Yaraganje. Aliko igitero yagabye hakulya y’i Kivu mu Bushi, ni cyo cyamusamye. Uwo Rwagitinywa ni Kigeli IV Rwabugili. Aliko kandi nubwo yali Rwagitinywa bwose, yali n’umusinzi wamenetse.

Kuvuga ni ugutaruka ! Aha hanahita hibutswa ko ubusinzi atali indanini cyangwa ububwa. Oya ! Abasinzi si imbwa. Imbwa ntiba umusinzi. Imbwa yaba umusinzi ite se? Ahubwo, ubusinzi ni indwara iherereye muli za gênes zo mu mubili, ziba zifite ingoroji, ku bulyo uyirwaye atajya ashira inyota y’inzoga. Yatangira kunywa, mu bwonko hagakomeza gusaba gukomeza kunywa. Umuntu akagenda atagataga, yamenetse kandi agishaka cyane kunywa. Iyo ndwara ikamuzonga, ikazajya imukoza isoni mu bandi. Buli gihe akanywa inzoga ntahage nk’abandi. Ukuyikira rero ni kumwe gusa, ni ukureka inzoga burundu, burundu, ntiwongere no gusogongera habe na gake. Hali n’abagira ubutwali bwo kujya kubitekerereza Muganga bati : « Ndi umusinzi », maze akabashishikaliza kuva ku nzoga. Kigeli IV Rwabugili rero yali afite caractère y’ingufu cyane [= un caractère très puissant]  aliko kubw’ibyago, akarwara indwara y’ubusinzi ali nayo yatumye yoreka U-Rwanda. Amafuti ye, amakosa ye, imyitwalire ye mibi igayitse, yali ishingiye ku businzi bwe bukabije. Inshuro cyenda ku icumi, yabaga yasinze, rutava mu kanwa, yanduranya, yisihinga. Iwe hahoraga inkera na Rwaserera. Kunanirwa ugashaka kwitahira ngo ni ugutsindwa. Nyamara we Rwabugili yananirwa, agashikuza imiheha yose mu bibindi, akayihambira, akayirambika ahantu, ngo : « None aha ngaha, mwese mutahe ! ». Rwabugili yali yarapfuye ahagaze. U-Rwanda rwaragowe koko pe ! Ubusinzi ni indwara ibangamiye iterambere n’amajyambere by’U-Rwanda. Ni n’ibintu kandi bituruka mu bisekuru bya kure. Hakwiye ibitaro bya Alcoologie mu Rwanda.

Twikomereze ! Batatu bandi bali hagati ya Kigeli III Ndabarasa na Kigeli IV Rwabugili, bo rwose bali abami ba ntabo, batagira « personnalité », kandi byose bigaterwa na « caractères » zabo z’inyantegenke. Dore na we :

  • Mibambwe III Sentabyo yali afite « caractère nerveux = Nkubaganyi Twakesheje igitaramo». Ni caractère idashamaje [= décevant] kandi ikunda kubeshya no guhuzagulika. Caractère isabwa ibyo ishoboye. Kandi caractère igomba gufatwa uko ili. « Caractérologie politique» yigisha ko iyi caractère idakwiye gushyirwa ku rwego rw’umukuru w’igihugu. Urugero rw’abandi bami bali bafite iyi caractère, ni nka Yuhi III Mazimhaka na Yuhi V Musinga.
  • Yuhi IV Gahindiro Mutangatiro yali afite « caractère sentimental = Semutima Nyakujijinganya ». Na yo ni uko. Aliko iraruta. Ni caractère igwa neza, igira umurava (= moralité), idakunda gukorakora no guhemuka, aliko ntimenya gufata ibyemezo. Avugirwamo. Iyo ageze mu mahulizo amurenze, asigara yatakaye ameze nk’uli mu nzozi. Si caractère ikwiye gushyirwa ku rwego rw’umukuru w’igihugu. Urugero rw’abandi bami bali bafite iyi caractère, ni nka Cyilima I Rugwe na Kigeli V Ndahindurwa. Kuva mu busore bwe kugeza mu misazire ye afite imyaka 80, Kigeli V Ndahindurwa Se-Mhunzi yadindijwe cyane na caractère sentimental large ye. Yarashukikaga. Iyo caractère ye y’inyantege nke, niyo yatumye ntacyo ageraho mu buzima bwe bwose, kugeza n’aho gusuzugurwa n’ingegera nka Paul Kagame Rwabujindili.
  • Mutara II Rwogera Impfanakayo, we rwose byahumiye ku mirali. Yali afite « caractère amorphe = Gifotwe Nyakwikunda ». Iyi yo rwose ni caractère ikabije kuba inyantege nke. Nta wundi Mwami amorphe nka Mutara II Rwogera wabayeho. Mutara II Rwogera, we na nyina Nyiramavugo Nyiramongi, batobye U-Rwanda karahava.

 b. Halimo ibitekerezo bitali iby’ukuli

Hali ibyo abantu bamwe bapfa kwivugira bidashobora gufatwaho ukuli, ngo Kigeli IV Rwabugili yateganye na Nyirabiyoro. Si byo. Habe na busa. Icya mbere cyo, Nyirabiyoro yabayeho ku ngoma ya Kigeli III Ndabarasa, mu kinyejana cya 18. Ntabwo yabayeho ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili, mu kinyejana cya 19. Nta nubwo yigeze ategana na Kigeli III Ndabarasa. Gutegana bivuga guterana amagambo, aliko mu bulyo bwiza, bwubaka. Cyangwa kurushanwa kuvuga neza. Ni nabwo bwambere Nyirabiyoro yali ageze mu Rwanda kandi abonanye na Kigeli III Ndabarasa. Icya kabili, Nyirabiyoro yali ku ngoyi. Yali mu nzira ye y’umubabaro. Nta mwami utegana n’imbohe, kirazira. Nta n’umubisha uterana ububyara n’ingaruzwamuheto ye yiteguye guta ku munigo. Ikindi rero, Kigeli III Ndabarasa na Nyirabiyoro ntibali mu rwego rumwe rw’ubuhanuzi.

Ni ibintu byo kwerekana gusa ko nta muntu ushobora kugira icyo arusha umwami. Aliko si byo. Umwami, habaho abantu bamurusha ubwenge. Ubwenge n’ububasha biratandukanye. Ni na yo mhamvu ibisahiranda n’ibikurankota nka Kigeli III Ndabarasa cyangwa Juvénal Habyalimana Rutemayeze wo mu kinyejana cya 20, -byiyemeza ku ngufu-, byubika igihugu, bigapfa nk’ibimharagata. Bombi bali bamwe kandi bafite « caractère » imwe, ali yo « caractère colérique débridé = Cyokere cy’Abahizi Ruhehesi ». Ni abo bami babili bali bafite iyo caractère kuva U-Rwanda rwaremwa, kandi bombi batumye hasigara hatemba imivu y’maraso mu Rwanda, kubera iliya caractère yabo nyine. N’i Burayi, ni uko, barabizi. Ahantu hose iyi caractère ibaye umukuru w’igihugu, icyo gihugu kiba kigowe. Iteka, birangilira mu ntambara. Kigeli III Ndabarasa yasize mu Banyarwanda intambara, inzangano n’inzika byamaze ibisekuru bitatu byose.

Kuva kuli Kigeli III Ndabarasa, kugeza ku Mwami wa nyuma w’Umututsi Paul Kagame Rwabujindili, -warondogozaga Abahanuzi bamuhanuraga-, ubwami bw’Abatutsi bwali buvumye. Nkuko byali byarahanuwe, Paul Kagame Rwabujindili yasize abuneyemo, abunyayemo, abunukije, -umunuko watongoye ku Isi yose. Niyo mhamvu rero, iyo bumvise izina « Umwami w’Umututsi », abantu baboroga cyane uboshye umuntu utonekaye cyane bikabije.

Na Juvénal Habyalimana Rutemayeze, nawe, intambara, inzangano n’inzika yasize mu Banyarwanda, -zahise zigaragaliza mu itsembatsemba n’itsembabwoko lyateguwe likanashyirwa mu bikorwa n’Akazu, n’abajepe, na MRND-, zibalirwa byibuze imyaka 99. Ni ukuvuga ibisekuru bitatu byose. Akazu gafite caractère bita « actif primaire». Abanyakazu ni abantu batagondeka, ba Rutare. Ni abasilikare baneye umutima. Bibonabona bo bonyine gusa, nta kindi. Umunyantegenke iyo arebye nabi bamulya ivandu. Ni ibipyisi mahuma. Abantu nk’abo ntacyo batakora ngo batobe sosiyete, bavurugute U-Rwanda igihe cyose batarulya bonyine. Ibi bintu nabyo bigatera imhungenge. Ni ikibazo gifite ishingiro, aliko Nyirabiyoro yaragishubije ahanulira U-Rwanda ko ruzabogorwa.

  1. Ubuhanuzi buhanulira U-Rwanda

 a. Halimo ibitekerezo by’ukuli

Ibitekerezo bili byo bili ukune : Hali ibyerekeye Abatutsi hagati yabo ; hali ibyerekeye Abahutu hagati yabo ; hali ibyerekeye abakoloni b’Ababiligi ; hali n’ibyerekeye Ubukristu mu Rwanda.

Icya mbere cyerekeye Abatutsi, mu magambo make, Kigeli III Ndabarasa yateye umwaku Abatutsi. Ubugizi bwa nabi n’ingeso mbi bya Kigeli III Ndabarasa, ibyago by’umuhungu we Mibambwe III Sentabyo, amakosa n’amafuti bya Yuhi IV Gahindiro, ubugolyi bwa Mutara II Rwogera, ubusinzi n’ubugizi bwa nabi bya Kigeli IV Rwabugili, ni byo byabyaye Rucunshu. Rutamu (= Mibambwe IV Rutalindwa), yatsindiliwe Sine (= Nyiramibambwe IV Kanjogera) iyitera umugeli itora iyayo (= Yuhi V Musinga). Rukara rurebera mu ihembe (= Yuhi V Musinga) yacumitanye na Rutamu (= Mibambwe IV Rutalindwa) ; Rukara atera amacumu Rutamu ; arutwikira mu nzu nk’umugome ; rwota ku manywa ; rurakongoka. Ngiyo rero Rucunshu.

Iyi Rucunshu, ni yo yagogomeye Yuhi V Musinga, igogomera Mutara III Rudahigwa, igogomera Kigeli V Ndahindurwa. Rucunshu ni yo yasatuyemo ibice bibili Abatutsi kugeza ku ngoma ya Rugili Ruterandongozi. Ni yo yahaye intsinzi Abanyegiti cya Rwâkagâra bakagenda hejuru Abanyiginya igihe kirekire. Aliko urugomo n’ubugizi bwa nabi bya Rwego Rukangirashyamba (= Paul Kagame Rwabujindili) bigatuma iby’Abega n’Abakono n’Abaha babo, birangira nk’ibyo kwa Mwungeli wa Nyânkâka. Ubwatsi bwo munsi y’inzira bwongeye guhura n’ubwo haruguru yayo.

Icya babili cyerekeye abakoloni b’Ababiligi. Ibyo bigenzi bifite uruhu nk’urw’impinja byaje bitereye amasuka ku ntugu, Yuhi V Musinga yabuze icyabimukiza. Ni byo byamumenesheje, bimutsinda i Moba muli Congo mbiligi. Maze agwa igihugu igiculi. Naho Nyina Nyirayuhi V Kanjogera agwa i Kamembe. Abo bakoloni b’Ababiligi bishe U-Rwanda, bararwicalira batagamburuzwa. Cyakora bazanye imihanda, bazana amagare, bazana imodoka n’ibindi, n’ibindi, aliko bazana induru ndende izarangira ku ngoma ya Rugili Ruterandongozi.

Icya gatatu cyerekeye Abahutu. U-Rwanda rwaraye nze. Rubamo imhinduramatwara y’akataraboneka mu Rwanda, mu matiku menshi y’abakolonize b’Ababiligi. Ubutegetsi buva mu maboko y’Abatutsi, bujya mu y’Abahutu. U-Rwanda rugengwa na Nyangufi Umubambuzwashakwe (= Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge). Uwo ni we Mwami w’Umuhutu bali barahanuye wo mu Marangara, ko azazanira Abahutu imigisha batigeze babona na busa kuva U-Rwanda rwaremwa. Révolution yo muli 1959 ni yo yatumye Abahutu babonekerwa. Aliko ntacyo byabamaliye. Ibyali ibyishimo byahindutse amalira no guhekenya amenyo, kubera Rutemayeze Cyambarangwe. Ngo akamasa kazaca inka kazivukamo. Kandi ngo ibyago bya bamwe ni na wo munezero w’abandi. Rutemayeze Cyambarangwe (= Juvénal Habyalimana) ni we wabaye amahirwe atagira ingano y’Abatutsi, umunsi ata ku munigo wa Mwami w’imigisha y’Abahutu, yarangiza akajya kwimika abahunze uwo Mwami w’imigisha y’Abahutu, akabashyira ku butegetsi i Kampala muli Uganda. Imigisha y’Abahutu igahita izimira. Amahirwe y’Abatutsi agahita atumbagira. Yamugenze runono, aramwirenza, igihugu akigabiza umugore we Agathe Kanziga Nyirarutemayeze. Rutemayeze yali igikoresho kigayitse cyane cy’umulyango w’uwo mutegarugoli we, ulimo Protais Zigiranyirazo, Séraphin Rwabukumba, Élie Sagatwa, n’abandi n’abandi.

Ntibyagarukiye aho. Rutemayeze Cyambarangwe yamaze kwirenza Abanyenduga, yadukira Abakiga bamwicaje ku ntebe, maze asya atanzitse. Yamaze gucagagura Abahutu mo ibice bibili, arangije, n’igice yasigaranye cy’Abakiga, nacyo, agicamo kabili. Abalyankuna balyana ijoro n’umunsi. Bamwe bashyirwa ku ngoyi. Ruganzu (= Kanyarengwe Alexis) yambuka Akagera (= ahungira muli Tanzaniya). Ashinga imipaka i Karagwe, yunga ubumwe n’Abavantara (= ni we wali président wa FPR-Inkotanyi). Indunduro y’ibyo byose yabaye amaherezo mabi ya Juvénal Habyalimana Rutemayeze. Byaramugarutse. Yaguye mu mibyuko, igihugu gicura imiborogo. Ingabo z’Inkotanyi zagaruye ituze. Intebe ihabwa Rukiligitangwe rwa Mudatinya, akarangwa n’uruziga mu mboni. Uyu ni Paul Kagame nk’umugaba mukuru w’ingabo, kandi akaba ali na we nyakuli wategekaga U-Rwanda nka vice-président. Ni na we rero Rwego Rukangirashyamba, kuko yageze aho akaba président weruye.

Icya kane cyerekeye Ubukristu mu Rwanda. Abashyitsi b’impinja zavutse uwo munsi, batagira amano, baturutse mu mpinga ya Mubali bitwaje imyuko, bitwikiliye ibyibo kandi bakaza badakumîrwa, ni abamisiyoneri. Ikinyamaswa gihetse ikindi cyaturutse mu Mubali wa Kabeja, ni indogobe bajeho. Bo baje ali abashyitsi, ntibaje barwana, baca ibiti n’amabuye nk’abakoloni b’Ababiligi. Nyirabiyoro aranenga cyane ibikorwa byabo mu Rwanda. Aravuga ko bizavana U-Rwanda mu gitereko cyarwo, rukaba ruzagomba kubogorwa. Bivuga ko aho kulibagiza sosiyete nyarwanda, ahubwo bizayikoyoreramo imico y’abanyamahanga. Aravuga ati : « Abakobwa barabyara buka. Barabyalira iwabo, bakagwiza imilyango ya ba se, aho gushyingirwa mu yindi milyango ». Ni ukuvuga ko ibinyendaro bibaye umuco mushya w’i Rwanda. Abakobwa babaye ibikinisho. Abakobwa babaye ibicuruzwa. Abakobwa baragulishwa. Nyirabiyoro asanga rero umusaruro w’Ubukristu mu Rwanda ali ntawo. Abanyarwanda ntibabaye Abakristu ngo bigire inzira, kandi ntibakomeje no kuba Abanyarwanda ngo bigire inzira. Ubwo rero, abantu bahangayitse cyane ni ababyeyi. Ali na bo bazatanga imhundu nyinshi cyane bishimira imhinduramatwara ibogoye U-Rwanda. Umusaruro w’umubyeyi ni umunezero w’abana be.

Maze U-Rwanda rutembe amata n’ubuki. Gute ? Nongere nibutse ko umunyamateka w’umupolitologue atali umuhanuzi. Ahubwo ashinzwe gusesengura gihanga ibitekerezo by’ubuhanuzi bw’abahanuzi. Ntashobora gusesengura ibizaza kuko atabizi.

 b. Halimo amagambo atali ay’ukuli.

Muli iki gitekerezo cy’ubuhanuzi bw’umuhanuzikazi Nyirabiyoro halimo amagambo atali ay’ukuli yongewemo n’ingoma y’ababisha b’Abanyakazu n’abandi bashukanyi. Ayo rero, birumvikana ko agomba kuvanwamo, hagasubizwamo amagambo yakoreshwaga mu kinyejana cya 18. N’iyo yaba atali ugusubira mu kanwa umuhanuzikazi ijambo ku lindi, aliko byibuze igitekerezo cy’ubuhanuzi bwe kibe cyaba umwimerere nyilizina uko bishoboka kose.

Ayo magambo ni aya :

  • Mu buhanuzi bwa Nyirabiyoro, aba-camarades bo ku wa 05 nyakanga abita « Abalyankuna ». Bo rero baralinyonze, bilisimbuza « Abasangirangendo ». Nyamara Abasangirangendo ni ijambo ly’icyaduka lyacuzwe na Mgr Alexis Kagame Se-Mateka mu kinyejana cya 20. Mbere yaho, ijambo lyakoreshwaga ni Abalyankuna. Ilyo rero, kuva abamisiyoneri baza mu Rwanda, lyiswe ijambo lya gipagani. Ntilyongeye gukoreshwa. Ni bwo Mgr Alexis Kagame Se-Mateka ahimbye ijambo lishya, ali lyo Abasangirangendo. Hagomba rero gusubizwamo ijambo lyakoreshwaga mu kinyejana cya 18. Abalyankuna bivuga abantu basangiye ibanga lyo kuzagera ku butegetsi ku ngufu na milya no ku bulyo ubwo ali bwo bwose. Cyakora koko iyi mitekerereze iragayitse. Ni gutyo abiyise aba-camarades du 05 juillet 1973 bo rero, ili jambo balivanishijemo, biha iligezweho ly’« Abasangirangendo » kandi atali bo. Nta n’ubwo rwose bahuje Intekerezo na Mgr Alexis Kagame Se-Mateka. « Abalyankuna» ni lyo jambo lisobanura neza ibyabo. Bali abalyankuna. Ikindi, ni lyo jambo lyakoreshwaga igihe ubuhanuzi bwahanurwaga. Ntabwo ali byo gutiza ijambo « Abasangirangendo » lyo mu kinyejana cya 20, ngo litizwe abantu bo mu cya 18. Ibyo byitwa « anachronisme = imbusanya-bihe ». Ni n’ubuliganya.
  • Ingabo zigarura ituze ni byo bili byo. Si intore zagaruye ituze. Ni ingabo. Ijambo intore lyamamaye cyane mu kinyejana cya 19 likomotse i Burundi. Intore ntizirwana inkundura n’ababisha. Ingabo ni zo zirwana, hakiyereka intore. Intore ni abakinnyi, si abarwanyi.
  • Rutemayeze Cyambarangwe ni yo nyito nyayo abahanuzi bita Juvénal Habyalimana. No muli 1973, ili jambo lyali likivugwa gutyo muli iki gitekerezo. Na Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge yabikomojeho ku wa 01 nyakanga 1973. Ili jambo lyanyonzwe nyuma ya kudeta. Igitekerezo cyo kiracyali igitekerezo, aliko bagiye bahinduranyamo amagambo uko bishakiye. Bene ibi bitekerezo bikunze kunyongwa n’abanyarugomo. Ntabwo rero ubuhanuzi buvuga « Rukara rw’igisunzu rwambaye utubuye tubengerana ku ntugu». Iyo ni imvugo ikosheje y’amanyanga. Mu kinyejana cya 18 si gutyo bavugaga Ikinyarwanda. Bavugaga ijambo limwe licucitsemo andi menshi acomekanye. « Rukara rw’igisunzu rwambaye utubuye tubengerana ku ntugu » ni imvugo yo mu ishuli lya ruzungu. Ni imvugo ishushanya ya kinyeshuli. Rutemayeze Cyambarangwe niyo mvugo ya kinyarwanda nyayo.
  • Ingabe z’U-Rwanda Kiragutse na Mhatsibihugu nazo zijya zivugwa mu gitekerezo cy’ubuhanuzi bwa Nyirabiyoro. Ubushakashatsi bwagaragaje ko atali byo. Kiragutse na Mhatsibihugu zabayeho cyera cyane. Zahozeho ku ngoma ya Gihanga I Ngomijana. Mhatsibihugu yali ingabe y’Abasinga b’Abarenge yali yarafashwe, ihamishwa i Bwami. Aliko Kiragutse na Mhatsibihugu zabuliwe irengero mu ivita lya Nsoro II Byinshi n’umukoloniza w’Umunyakaragwe Ndoli wali wateye U-Rwanda, aza no kulyigarulira burundu. Zongeye kwimikwa na Kigeli IV Rwabugili mu kinyejana cya 19. Nta kuntu rero Nyirabiyoro yali kuzimenya amazina neza neza, zitarabagaho. Abahanuzi ntibageza iyo yose kandi si na ngombwa.
  1. Ibyiciro by’abami b’U-Rwanda hakulikijwe ubushishozi bwa Nyirabiyoro
  • Abami nyabami balibagije U-Rwanda [= kugenga] [= des passionnés réfléchis] ni babili : Cyilima II Rujugira Ntiruterwa na Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge.
  • Abami ba Rwagitinywa [= des passionnés paracolériques] ni babili : Kigeli IV Rwabugili na Paul Kagame Rwego Rukangirashyamba Rwabujindili.
  • Abami b’indushyi ni bane : Mibambwe IV Rutalindwa, Yuhi V Musinga, Mutara III Rudahigwa Se-Muco na Kigeli V Ndahindurwa Se-Mhunzi.
  • Abami-ba-ntabo ni batatu : Mibambwe III Sentabyo, Yuhi IV Gahindiro, Mutara II Rwogera
  • Abami b’ibiburazina, b’ibiburabulyo bya Bihwahwa ni babili : Théodore Sindikubwabo Rusukumo na Pasteur Bizimungu Bihwahwa. Ni ukuvuga ko bali bure gusa nta kindi, ku bulyo na Nyirabiyoro ubwe yabuze izina yabita, arabihorera. Mu Kinyarwanda bitwa abami b’abasigire. Ni abami baba bashyize mu mwanya w’umwami mu gihe bagitoza umwami nya mwami. Ntibîma ingoma. Bashobora kugereranywa na Karemera I Rwaka [1659-1675]. Ubwami bwabo buba ali icyuka. Icyo Karemera I Rwaka abarusha ni igihagararo. We yali umuhungu w’umwami kandi ategeka mu cyimbo cya Se umubyara wali warasaze, Yuhi III Mazimhaka. Yali igikomangoma cyuzuye. Rwose yali nk’umwami nyamwami. Ku gihe cya Théodore Sindikubwabo Rusukumo, ho, U-Rwanda rwategekwaga mu by’ukuli n’umugabekazi Agathe Kanziga Nyirarutemayeze, mu gihe bali bagitoza Joseph Nzirorera. Ku gihe cya Pasteur Bizimungu Bihwahwa, ho, U-Rwanda rwategekwaga mu by’ukuli n’umugabe Paul Kagame Rukiligitangwe rwa Mudatinya, mu gihe yali acyitoza.
  • Abami b’ibimharagata [= des colériques débridés], bubitse U-Rwanda ni babili : Kigeli III Ndabarasa Gitakwandira na Juvénal Habyalimana Rutemayeze. Ni ukuvuga ko ali abami bakuruliye Abanyarwanda akaga n’akangaratete. Ni ba Semuvumo bogahora bavumwa.

Muli rusange rero, ni ukuvuga ko ku Bami 15 bategetse U-Rwanda uhereye kuli Cyilima II Rujugira Ntiruterwa, babili gusa alibo babaye Abami nyabami : Cyilima II Rujugira Ntiruterwa na Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge. Haliho Abahutu batemera Cyilima II Rujugira Ntiruterwa, aliko ni nyamuke itakwitabwaho. Hakaba n’Abatutsi batemera Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge, aliko nabo ni nyamuke itakwitabwaho. Ni ukuvuga ko igipimo kingana na 13,3 %. Kili hasi cyane. Nguwo rero umuvumo Nyirabiyoro yahanuraga. Aliko kandi yihanganishije U-Rwanda, ntiyaruca intege. Aruhanulira ko nyuma y’ibyo byose, U-Rwanda ruzabona abami nyabami nyuma ya Paul Kagame Rwabujindili. Nguwo Rugili Ruterandongozi, ateye iyo ndongozi ararubogoye, arusubije mu gitereko cyarwo, rutembye amata n’ubuki. Nguwo Nyakwiyemera-Ukwiye-Kwiyemera arongeye ararwaguye.

Icyakongerwaho ni uko no mu yandi mahanga ya kure cyane, aba bami nk’ab’i Rwanda, na ho bajya bahaba. Urugero rw’Abami b’abanyamahanga ba Rwagitinywa nka Kigeli IV Rwabugili cyangwa Paul Kagame Rwabujindili [= des passionnés paracolériques] ni nk’Adolf Hitler, Benito Amilcare Andrea Mussolini, Joseph Staline, n’abandi n’abandi. Naho Gifotwe Nyakwikunda [= amorphe], ni nka Louis XVI wo mu Bufaransa.

Ikindi rero ni uko muli abo bami bose, ababaye babi cyane kurusha abandi, umwe ni Mutara II Rwogera kubera ubufotwe bwe, ubugolyi bwe, ukwikunda kwe n’ubwenge buke bwe. Niwe wateye Rucunshu, we na Kigeli IV Rwabugili wamukulikiye. Abandi bami barushije abandi bose kuba babi cyane ni ba Rwagitinywa nka Kigeli IV Rwabugili na Paul Kagame Rwego Rukangirashyamba Rwabujindili, kubera ubugome bwabo, urugomo rwabo, ubwicanyi bwabo, ukutagira imhuhwe kwabo n’irondakôko lyabo. Aliko cyane cyane abakabije kuba babi cyane ni abami b’ibimharagata nka Kigeli III Ndabarasa na Juvénal Habyalimana Rutemayeze kubera ubulyalyaba, ubucacaba, ubumhagata n’ubumharagata bwabo [= des monstres hideux]. Abandi bami bakunze kuba babi ni abami b’aba-sanguins (= Secyubahiro Semitungo Gipfamutima) cyangwa abami b’indyoshya-kalimi [= des colériques orateurs politiques étroits]. Kugeza ubu, byibuze, nta bami b’aba-sanguins cyangwa b’indyoshya-kalimi bazwi babayeho mu Rwanda. Dore nk’urugero rwa caractère y’indyoshya-kalimi : Faustin Twagiramungu Rukokos, Stanley Safali. Ni abantu bikunda cyane birengeje urugero, bakunda cyane byasaze ubutegetsi, ibyubahiro n’ibintu aliko batagira icyo bajya bamara iyo babugezeho, uretse nyine amagambo menshi cyane bagira, ubwirasi buteye umujinya bwabo, ubuswa bukabije bwabo muli politike, n’imyitwalire yabo igayitse kandi ihora ihindagulika, ali nabyo nyine biroha igihugu muli guerre civile (= intambara hagati y’abenegihugu ubwabo) bitewe n’ilyo shyano. Cyakora, aliko, kubw’ibyago, habayeho abagabekazi b’aba-sanguines, ali bo Nyirayuhi IV Kanjogera na Agathe Kanziga Nyirarutemayeze. Ikiranga cyane, cyane bene aba bami babi cyane cyangwa bene aba bagabekazi, ni uko bapfa nabi kandi bagasiga ibintu bicika mu gihugu kubera ubumara n’umwilyane basiga mu bantu. Kandi koko, ali Kigeli III Ndabarasa, ali Kigeli IV Rwabugili, ali Nyirayuhi V Kanjogera, ali Juvénal Habyalimana Rutemayeze, …, bapfuye nabi kandi basiga bicika [= ni ba « après moi le déluge »]. Ngo umwishi w’igihugu ntiyacyambaye umugoma.

Gupfa nabi bivuga gupfa wanzuranyijwe n’igikuba kibabaje cyane utali uzi aho kizaturuka, kandi ugapfa wibutse amagara. Bikaba bihanura ko umuntu wese wica urubozo abandi bantu cyangwa n’inyamaswa, yanze akunze, we ahubwo apfa urubozo rurengeje kure urwo yicaga ibindi biremwa. Ni gutyo Kigeli III Ndabarasa yapfuye nabi cyane nk’ikimharagata cyaboze kurusha Nyirabiyoro na Biyoro. Ni gutyo Juvénal Habyalimana Rutemayeze yapfuye urupfu rubi cyane mu byuma byaka umuliro, -yo kagenda buheli-, kurusha Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge n’Abasangirangendo b’Abanyenduga. Ntibyumvikana ! Mu gihe abandi bâkîra urupfu mu ituze, ibyo bimharagata byo bigera ku nkombe y’urupfu bigakukwa ; bikibuka uko byicaga abandi ; bikambuka urupfu biboroga ; bagatunguka hakulya y’urupfu bikiboroga byo gahona. Ab’iyo bose bakabihunga, bigasigara bishungerewe gusa na babandi byibwiraga ko byali byalishe. Uko bakabivuze koko ngo umwicanyi atinya urupfu cyane. Gupfa, wamara gupfa ugatungukira imbere y’abo wishe, wibwiraga ko wabishe, balimo bakuzomera kandi wowe nta ntege ufite, ni rwo rupfu nyarupfu. Naho ubundi, rwose, urupfu ntirubaho. Urupfu ruba mu mitwe y’ibicucu. N’agatsinda ibyo bicucu ni nabyo byicanyi byilirwa bihemuka kubera amafaranga, ubutegetsi n’ibyubahiro, nkaho kubaho ku Isi ali ukulya, kunnya no kunyara gusa ! Ni akumiro !

Mu mitwe y’abanyabwenge haba ubuzima nyabuzima. No hakulya y’urupfu hakaba ubuzima nyabuzima. Ubuzima nya buzima butangira nyuma y’urupfu. Iyo ngiyo iyo, nta mafaranga, nta mitungo, nta mbunda, nta gitsinagore, nta gitsinagabo, nta n’ubutegetsi nk’ubwo kw’Isi biharangwa. Habayo Imhamvu yonyine yamye yigira Imhamvu y’Imphamvu, ubuhoraho mu buziraherezo. Umuntu ni akadomo kandi ako kadomo ntigashobora kumva icyo alicyo ubuziraherezo.

  1. Ibindi n’ibindi

Kuba mu Rwanda havugwa cyane abahanuzi Runukamishyo, Nyirabiyoro na Magayane si ukuvuga ko alibo bahanuzi babayeho bonyine mu Rwanda. Ni ukuvuga ko ali bo bahanuzi b’ibyamamare bidashidikanywaho. Abandi baracyakorwaho ubushakashatsi.

Ikindi, Juvénal Habyalimana Rutemayeze yali yarahanuwe n’abandi bahanuzi benshi. No ku ngoma ya Kigeli IV Rwabugili yali yarahanuwe. Kigeli IV Rwabugili yakundaga kurambagira mu Rwanda. Umunsi umwe, aca hafi y’i Rambura yerekeza i Mabungo mu Bufumbira. Icyo gihe ni ho hali ururembo [= capitale] rw’U-Rwanda. Bulya Bufumbira ni intara y’U-Rwanda rwa kera. Umuhanuzi we mukuru utibukwa izina aramubwira, ati : « Nyagasani, ikindi gihe, aha hantu hazavuka umwami w’U-Rwanda ». Kigeli IV Rwabugili aramuseka cyane, ati : « Noneho usigaye ubona ibikezikezi. Muli uku kuzimu kutabamo inka, havuka Umwami w’U-Rwanda gute ? ». Icyo gihe, na misiyoni ya Rambura yali itarubakwa. Undi ati : « Nyagasani, nyamara ni byo. Aha hantu hazabyukurutswa cyane. Aliko rero, umunsi uwo muntu yageze mu busholisholi bw’igihugu, U-Rwanda ruzaba rugize akaga gakomeye cyane katagira izina. Iyaba inda y’icyo kintu yali kuzavamo ! ».

Ikindi, igitekerezo cy’ubuhanuzi bwa Nyirabiyoro nacyumvise bwa mbere kwa Nyogokuru ubyara data. Yali umukecuru rukukuli w’umubandwa wa Lyangombe, wavutse nko muli 1872. Yali afite undi mukecuru w’incuti ye w’umuhanuzikazi wamugendereraga. Hali muli 1963, mfite imyaka 12. Umunsi umwe, mvuye kumutahiliza inkwi, numva baganira. Ngiye kumva, numva aramubwiye, ngo : « Kayibanda azavanwaho na Rutemayeze Cyambarangwe. Nyuma yaho aliko, dore, dore, ntureba baliya bahunze ejobundi muli 1959, ni bo bazakuraho Rutemayeze Cyambarangwe. Bazamwica nta kabuza kandi bazamutsinda mu marembo y’imisozi ». Ibyo bintu narabyiyumviye n’amatwi yanjye, aliko ntabyitayeho cyane nk’abo bakecuru. Numvaga bitandeba.

Ikindi, nubwo byali byarahanuwe bwose ko Rutemayeze Cyambarangwe azicwa, ni kuki umukuru w’igihugu yakwicwa kugirango ubutegetsi buhinduke ? Biterwa n’ubutegetsi ubwo ali bwo [= mode de gouvernement]. Niba ali ubutegetsi bw’igitugu cya gisilikare [= Totalitarisme ], kwica bene iyo ngeruza nta cyaha kilimo. Akali mu majigo y’imbwa gakurwamo n’ubuhili. Iyo Juvénal Habyalimana Rutemayeze adakubitwa ubuhili bwiza, bwiza mu majigo, ntiyali kuzigera arekura ubutegetsi bw’Abanyarwanda yibye ku ngufu kuwa 05 nyakanga 1973. Uwicisha inkota na we ni yo yicishwa. Ntibyumvikana ukuntu abantu bamugilira imhuhwe, bakarenga ntibazigilire Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge, Vérédiana Mukagatare n’Abanyenduga yishe rwa-nabi. Icyubahiro Juvénal Habyalimana Rutemayeze atahaye ubuzima bw’ibindi biremwa-muntu nka we ; icyubahiro atahaye imirambo y’ibindi biremwa-muntu nka we ; akarenga akayijugunya mu bisimu ku Gisenyi nk’umena ibishingwe ; ni kuki Abanyakazu bumva ko we agomba kugihabwa ? Iyo ngeruza yali igiki mu bintu ? Ahubwo abakwiye kugilirwa impuhwe, ni abaguye mu ruzi barwita ikiziba, nka baliya Banyacyubahiro b’i Burundi bali kumwe na we mu ndege.

Aha hanakwibutswa ko, mu Kinyarwanda, n’itungo umuntu yiyororeye litajugunywa mu gisimu cyangwa ku gasozi. Iyo benurugo bamaze kulilya, begeranya amagufa yalyo yose, -n’ibindi bisigazwa byalyo byose-, mu cyubahiro cya nyuma baligomba, maze bakayahambira mu birere cyangwa mu bindi byatsi bibonetse hafi, maze bakayashyingura mu ibanga likomeye, mu gikali cyangwa munsi y’urugo, mu mwobo wa hafi metero kubulyo bitatabururwa n’isuka y’umuhinzi. Erega, n’inyamaswa nazo zigira uburenganzira ! 

Ikindi, ngiyo rero imhamvu-igituma Paul Kagame Rwabujindili yararambye ku ngoma. Akazu kagombaga kubanza kunogoka no kumusenyukiramo, ingoma ngizi-za-nabi zase zikazajyana zimatanye. Ni Rubomora-Kazu. Ni Ruhângamura-pinyezero. Ni Rubâmbira-Banyakazu. Nta ngoma y’ababisha b’Abanyakazu yagombaga kwongera gusubîra Abanyarwanda. Ni gutyo, yagumyeho kugeza igihe nyacyo kuko ibyo abahanuzi bahanuye bisohora nta gisibya. Kurambirana kwe rero byaterwaga n’uko abantu bumvaga yarabarembeje cyane, kandi byarumvikanaga. Bulya, kurambirwa ni ikigeragezo cy’ubutwali. Intwali ntirambirwa. Mu Kinyarwanda, U-Rwanda rutemba amata n’ubuki bivuga U-Rwanda ruzira ingoma ngizi-za-nabi, yaba iy’Akazu, yaba iy’Igisuti. Harabaye, ntihakabe !    

 E. Ni iyihe ntsinzi umuhanuzikazi Nyirabiyoro yashakaga gutanga ?

  1. Intsinzi itaniye he n’imitsindo ?

Imitsindo ni ibintu byerekeranye n’ukwemera kw’abantu. Buli hanga, buli bwôko, buli dini, buli « groupe social » y’abantu, bigira imitsîndo yabyo bwite. Ni ukuvuga rero ko imitsîndo ishobora kuganzwa n’indi mitsîndo. Urugero rumwe mu ngero nyinshi cyane umuntu yatanga, ni urw’abantu bagiye batsindwa cyangwa bakagwa no ku rugamba kandi bambaye amasakapurali, amashapure, ndetse bavuye no guhazwa Ukaristiya.

Muli make, imitsîndo ni ibimenyetso bifite icyo bisobanura, icyo bivuga n’uko bikoreshwa bizwi n’ababyemera, n’ababibaha, kandi bikaba bigamije kubungabunga ubuzima buzira umuze, ugutsinda, ubukire, ubudasagalirwa, uburumbuke, umugisha, icyezaburanga, uburwanya-muze, amahoro, ukurama, ukwumvikana n’abandi, ugutunga no gutunganirwa, icyimaneza, amahirwe, ubutavogerwa, inturo nziza, ukubyara no guheka, urwunguko, ubusumba, inyungu n’ibindi, n’ibindi.

Urugero rworoshye gusobanura no kwumva, rwa hafi, ni urw’imitsîndo y’Abakristu bemera cyane ishapure, isakapurali, Ukaristiya, amazi y’umugisha, ububane, icyotezo, amashusho y’impapuro, amashusho y’ibumba livangavanzemo udufu tw’ububane, n’ibindi, n’ibindi. Abakristu bemera ko ububane bwirukana amashitani. Ni gutyo bakunda gutera ububane mu kiliziya no gutera amazi y’umugisha igiterane cy’abakristu. Abakristu bemera ko ibyo bintu bibasabanya n’Ijuru, bamara gusabana na lyo likabalinda Ikibi.

Naho intsinzi, ni umuhango runaka, igikorwa runaka, imyitwalire runaka, umuntu agomba gukora kugira ngo akaga n’akangaratete bimwugalije nta kabuza, bizimilire mu Bwenge, IMANA y’I Rwanda imusonere ily’icyo gihe, maze ayo makuba n’icyo gikubara birorere. Kubera ibyo rero, intsinzi ishobora kubaho ku muntu ku giti cye. Umunyeshuli ashobora gushaka kujya kwiga muli université, akagisha inama inaralibonye bita ba-orienteurs. Bakamugira inama nyinshi. Bati : « Uzilinde facultés izi n’izi. Ntuzagire isomo usiba. Ujye ukora études buli munsi. Uzilinde inzoga, ibiyobyabwenge, indaya, agakungu aka n’aka, n’ibindi n’ibindi ». Yabyubahiliza koko, bikaba byatuma arangiza neza amashuli ye, nta kibazo. Naho mu rwego rw’igihugu, intsinzi irashoboka, aliko iragoye cyane rwose. Umenya itanashoboka. Icyo gihe, sosiyete iba igomba kwiyuburura byanze bikunze. Kandi Abahire b’icyo gihugu ntibajya bashobora na limwe kwemera gutakaza n’akavungukira na gatoya cyane ku migati yabo ngo aha ni nyantsinzi na nyakwivugurura kwa nyasosiyete. Ndetse uwakubahuka kubabwira bene ibyo bintu bamucamo kabili. Ngicyo rero igitera za révolutions, rubanda ikihamba kuli ba Nyaguhirwa abo. Ibyabo bikarangira nk’ibyo kwa Mwungeli wa Nyankaka kandi barashoboraga gushyira mu gaciro, ibintu bikajya mu bulyo bitagombye gucika. Ejobundi buliya bali ibigina byo kwa Ndabarasa ku Rucunshu. Ejobundi buliya bali abagaragu b’i Bwami i Nyanza. Ejobundi buliya bali Abakiga b’Abanyakazu, cyane cyane Abashiru, i Nyarugenge, n’ibindi n’ibindi. Kwivana mu cyicaro gisusurutse kugirango sosiyete yiyuburure, bishobora umugabo bigasiba undi.

Juvénal Habyalimana Rutemayeze, ko wabonye ibyo wifuzaga byose kuli iyi Isi, ntiwabererekera abandi bakurusha kulibagiza sosiyete, U-Rwanda rukajya mbere ? Dore wîbabalijwe n’igisilikare no gucunga imitungo ya Leta gusa, Sosiyete nyarwanda ntayo uzi nta n’icyo ikubwiye ! Reka daaa ! Paul Kagame Rwego Rukangirashyamba Rwabujindili, ko wabonye ibyo wifuzaga byose kuli iyi Isi, ntiwabererekera abandi bakurusha kulibagiza sosiyete, U-Rwanda rukajya mbere ? Dore wîbabalijwe n’igisilikare no gucunga imitungo ya Leta gusa, Sosiyete nyarwanda ntayo uzi nta n’icyo ikubwiye ! Reka daaa ! Ngayo nguko ! Hali ingero nyinshi zifatika z’abandi Bami b’U-Rwanda bagiye banga guhanurwa, hanyuma bakubika U-Rwanda. Umwe ni Kigeli III Ndabarasa Gitakwandira. Undi ni Mutara II Rwogera Inyarubuga Impfanakayo. Undi ni Kigeli IV Rwabugili Rwangakugwabira. Rucunshu yatewe n’amafuti, amakosa n’imyitwalire mibi igayitse cyane y’abo Bami b’indahanurwa. Ibyo muli 1959 byo, ntawagira uwo abigerekaho. Byalimo gishigisha mbiligi. Ibyo muli 1973 byo ni itemayeze (= kudeta). Ntabwo ali ibintu byatewe na Rubanda. Si Révolution. Rubanda irarengana. Ni abasilikare b’Abakiga bishyizeho ku ngufu, mu nyungu zabo bwite 100% imbere n’inyuma. Ibi rero ni byo umuhanuzi wundi witwa Magayane yahagurukiye kwamagana, ati : « Ibyo mukoze si byo. Mukoze ishyano. Ibi bintu bizabagaruka kandi bizagaruka Abanyarwanda nabi cyane ». Bati : « Intsinzi ni iyihe ? ». Ati : « Ntayo ! Keretse wowe Juvénal Habyalimana weguye, ubutegetsi ukabusubiza Umuhutu w’Umunyenduga, ni we wenyine wazakiza U-Rwanda akaga n’akangaratete birutegereje ». Aho kwumvwa, uyu muhanuzi na we yalishwe. Niko bigenda kuli iyi Isi. Abahanuzi balicwa n’abanyabwenge bagahindurwa abasazi nka Galileo Galilei wo mu Butaliyani.

  1. Ni iyihe ntsinzi umuhanuzikazi Nyirabiyoro yashakaga gutanga ?

Intsinzi Nyirabiyoro yashakaga gutanga ntawe uyizi iyo ali yo kuko yapfuye nyine atayitanze. Cyakora, abâpfa gushakisha byo gushakisha. Bigomba kuba ali ibanga yashakaga gutanga lizatuma Rucunshu itabaho, U-Bubiligi ntibukolonize U-Rwanda na Juvénal Habyalimana Rutemayeze ntazapfe abaye umwami w’U-Rwanda.

Bigomba rero kuba ali imyitwalire iyi n’iyi cyangwa ibikorwa ibi n’ibi yashakaga kubwira Kigeli III Ndabarasa n’urubyaro rwe kuzitondera. Iyo myitwalire iboneye ni yo yali gutuma Rucunshu itabaho, ikazimilira mu Bwenge. Iyo Rucunshu itabaho, Amateka y’U-Rwanda aba yarahindutse cyane.

Ikindi, iyo Kigeli III Ndabarasa agondeka, akagarura agatima, akemera intsinzi, U-Bubiligi si bwo bwagombaga gukoloniza U-Rwanda. Umwaduko w’Abazungu mu Rwanda wo rwose wali ntagisibya. Aliko ubukolonize bw’Ababiligi ni nka gisida yabaye. U-Rwanda rwagombaga gukolonizwa n’Abongereza cyangwa gusaturwamo kabili. Mu bakolonize b’Afurika bose babayeho, U-Bubiligi ni bwo mukoloniza w’ingeruza y’umutindi muli bose. Ni ilyo shyano rero U-Rwanda rwagushije.

U-Bwongereza bwahoraga bufitiye agasuzuguro U-Bubiligi, bukabubwira buti : « Aliko nkawe Bubiligi bw’agatindi, hejuru y’amamiliyoni n’amamiliyoni undimo wananiwe kunyishyura, utinyuka gukoloniza abandi bantu gute ? Rwose koko ko Abirabura nabo bagowe ! Yooo ! Boboboooo ! ». U-Bubiligi na bwo ubwabwo ntibwashakaga ibihugu byinshi, kuko na Congo mbiligi na yo ubwayo yali yarabubanye nini cyane birengeje urugero, ku bulyo bwali bwarabuze n’ibirara bihagije mu Bubiligi byo kujya gukoloniza abo birabura. Byageze n’aho baha imbabazi abanyururu. Baba iyanga. U-Bubiligi bwagombaga rero kwitabaza n’ibirara byo mu bindi bihugu by’i Burayi. Aliko kandi bugashaka ibi byasaze guhabwa intara ya « Cabinda » kubera ibyambu byo ku nyanja ya Atlantique. Portugal itera utwatsi U-Bubiligi. Ni bwo rero na bwo bwigombye U-Rwanda n’U-Burundi, kugirango bibubere ingabo yo gukingira Congo mbiligi mu gikali cy’Iburasirazuba. U-Bubiligi bwîvugiraga ko U-Rwanda n’U-Burundi ali uruzitiro rwa Congo mbiligi. Ntibwabibonagamo ibihugu. Nibwo bwonyine bwibonabonaga. Abanyarwanda n’Abarundi bali nk’imivumu n’imiyenzi byo mu ruzitiro rwa Congo mbiligi. Ni bwo rero U-Bwongereza, bwumvise bumaze kurambirwa amatiku n’amahomvo y’Ababiligi, buvuze, buti : « Puuu ! Uliya mutindi w’Umubiligi nimuhamuhe yoye gukomeza kudutaho amalira no kutuganyaho ! ». Umukoloniza w’Umubiligi yali ingeruza, arakavunumuheto !

Muli make, iyo U-Bubiligi budakoloniza U-Rwanda, ibyabaye muli 1959 ntibyali kugenda uko byagenze. Ibyabaye muli 1973 ntibyali kuba. Juvénal Habyalimana Rutemayeze ntiyali kuzapfa abaye umwami w’U-Rwanda. N’ibyabaye muli 1994 ntibyali kuba.

Ngicyo icyo intsinzi ivuga. Intsinzi bivuga ibanga cyangwa « Kibuza » yo kubuza kunyura inzira mbi uzahuliramo n’icyago. Ni koko ngo inzira ntibwira umugenzi.

  1. Ibyabaye mu Rwanda byose byagombaga kuba uko byahanuwe.

Mu by’ukuli, icyangombwa si uko ibyabaye bitagombaga kuba. Na Nyirabiyoro yali azi ko Kigeli III Ndabarasa ali intagondwa. Icyangombwa ni ukumenya insilili (= impamvu)         z’ibyabaye no gukuramo amasomo y’ingirakamaro ku bw’Ejo hazaza.

 F. Inzira y’ububabare ya Biyoro na Nyirabiyoro n’inyigisho zayo.

Umuntu asarura ibyo yabibye. Ibyo ugiliye abandi, na we ni byo uzagilirwa. Inzira y’ububabare ya Biyoro na Nyirabiyoro irashushanya inzira y’ububabare bw’Abanyarwanda. Uko Biyoro na Nyirabiyoro bicuzaga icyo bashakiye mu Banyiginya, ni na ko Abanyiginya, ku Rucunshu, bicuzaga uko bagiye bitwara kuva ku ngoma ya Kigeli III Ndabarasa Gitakwandira. Uko Biyoro na Nyirabiyoro bavuye mu gicumbi cyabo bajya i Rubona-rwa-Nzoga, ni na ko U-Rwanda ruzava mu gitereko cyarwo umunsi rwagenderewe n’abashyitsi baturutse mu Mubali wa Kabeja (= Abamisiyoneri). Uko Biyoro na Nyirabiyoro babaye imbohe bakicwa, ni na ko U-Rwanda ruzaba imbohe, rugakolonizwa n’abakoloni b’Ababiligi, bakarwica nabi. Aliko igihugu ntigipfa, n’urupfu ntirubaho. U-Rwanda ruzasubira mu gitereko cyarwo, rwitamuremo igihugu gitemba amata n’ubuki, ku ngoma ya Rugili Ruterandongozi.

Inzira y’ububabare ya Biyoro na Nyirabiyoro ikaba rero ikubiyemo inyigisho nyinshi cyane. Iz’ingenzi zikaba izi zikulikira :

  1. Abantu bose bica abandi bakabicalira bazabilyozwa. Nibatabilyozwa bo ubwabo, bazabilyorezwa mu rubyaro rwabo.
  2. Abantu bose bakandamijwe bazarenganurwa. Nibatarenganurwa bo ubwabo, bazarenganulirwa mu rubyaro rwabo.
  3. Abantu bose bazaba bararenganyijwe, bakarenganurwa, na bo noneho bakajya ku ngoma, bazitonde cyane incuro nyinshi cyane, kuko na bo ubwabo, ubwo bazaba bamaze gucigatira ingoma, bakica abandi bakabicalira, nibajya kuyivanwaho, bazahanantuka burundu, kandi bazasubira munsi y’aho bahoze mbere. Ibyo bintu nibidahita bibaho, bizalyozwa urubyaro rwabo.
  4. Abenegihugu na bo ni ibiremwa by’IMANA. Abategetsi bagilira nabi abenegihugu cyabo bitwaje ubutegetsi bihaye cyangwa bagabiwe n’IMANA bizabagaruka, bo n’abagore babo n’urubyaro rwabo. Kwica no kwicalira abandi ni ukubabaza Nyilibiremwa no kuyishozaho intambara, kandi uyirwanyije wese ali ku butegetsi, iramutsinda ikimika abandi.
  5. Umuhanuzikazi Nyirabiyoro yareruye, aravuga ati : « Nimwilinde kwirata birengeje urugero, kuko ibyo mukangisha byose nta shingiro bifite na lito. Muli injiji kuko mutazi Ejo hazaza uko hazaba hameze. Muli ibicucu rero kuko ntacyo mukora ngo mube ba Nyamutegera-akazazejo. Nimwilinde guhemuka mutazasiga umugani. Umwami uhemuka aba araga urubyaro rwe kuzahemukirwa n’abandi. Ubamba Isi ntakurura. Nyamwanga kwumva ntiyanze kubona ». Erega bulya n’umwami w’U-Rwanda, imbere y’IMANA akomeza kuba ikiremwa-muntu kireshya n’ibindi biremwa-muntu.
  6. Ibyago ni ngombwa mu buzima bw’igihugu, kuko na byo bituma igihugu kijya mbere. Ibyago ntibiterwa n’urwango cyangwa uburakali bw’IMANA. IMANA ntawe uyizi. Nta n’uwayiga ngo ayimenye, kabone nubwo we yakwiyita ibyo ashaka byose, nka théologien, philosophe, n’ibindi n’ibindi. IMANA si nk’umuntu. Ibyago byose bibaho ni abantu ubwabo babyikurulira cyangwa babitera abandi. Aliko kandi nta joro lidacya kandi n’ijoro ubwalyo lifite icyo limaze.

G. Inkuru nziza y’umuhanuzikazi Nyirabiyoro

Ibyabaye byose ku Banyarwanda byagombaga kuba nkuko byali byarahanuwe. N’ibigomba kuzaba bizaba nkuko byahanuwe.

Kuva ku ngoma ya Kigeli III Ndabarasa, U-Rwanda ni igihugu cyali cyugalijwe n’imivumo ine. Umuvumo wa mbere ni abami ba ntabo. Umuvumo wa kabili ni Rucunshu. Umuvumo wa gatatu ni ubukolonize bw’Abazungu b’Ababiligi. Umuvumo wa kane ni ingoma ngizi za nabi z’abasilikare barangajwe imbere na Juvénal Habyalimana Rutemayeze wakulikiwe na Paul Kagame Rwego Rukangirashyamba Rwabujindili.

Aliko kandi U-Rwanda ni igihugu gitangaza abahanuzi. Ayo kiliza ni na yo kizasekesha. Akaga n’akangaratete rwanyuzemo ni amarenga ajimije y’amata n’ubuki ruzatemba. Umuhanuzikazi Nyirabiyoro yaravuze, ati : « « Dore ubwatsi bwo munsi y’inzira bwongeye guhura n’ubwo haruguru yayo. Aliko ndabona umugabo usheshe akanguhe, uvuga Isi igatigita, ababyeyi bakamuha impundu. Ndamubona Rugili mu nda y’inyoni ahageze, aramira ingoma. Dore yegereye umulinzi Ruterandongozi. Ashagawe n’abaturage ibihumbi n’ibihumbagiza. Ndabona Rutuku amusanga afashe uruboho mu ntoki. Bamuhaye ijambo ; ahumuliza Abaturarwanda. Atangaliza bose, ati : « U-Rwanda ndarubogoye ». Maze U-Rwanda rutemba amata n’ubuki » ».

Ibi bintu biravuga iki ? Birasobanura iki ? Mu by’ukuli, ntawabimenya, uretse undi muhanuzi waza arushaho kubijambura. Uwo rero ni Magayane : umuhanuzi w’urwanamiza wakulikiye Nyirabiyoro. Ni we muhanuzi ukomeye cyane wajambuye ubuhanuzi bw’abahanuzi bamubanzilije. Nta handi rero ibisubizo bishobora guturuka uretse aho. Umunyamateka n’umupolitologue si umuhanuzi. Ntiyemerewe gusesengura ibizaza kuko bitaraba.

Mu kurangiza iki gitekerezo, ni ngombwa gusubiza ibibazo abantu bakunze kwibaza. Ko abahanuzi bali kwinshi, hemerwe nde, harekwe nde ? Ko Nyirabiyoro ali umuhanuzikazi wemewe, noneho yashyirwa mu ruhe rwego ?

  1. Buli hanga ligira abahanuzi balyo bwite. Ni abongabo bonyine bo kwemerwa. Abantu ntibakabeshyere IMANA. Nta muntu n’umwe IMANA ituma ku mahanga yose. Buli hanga ilitumaho abahanuzi balyo kavukire. Umunsi Abanyarwanda bazumva iki kintu, U-Rwanda ruzaba rusubiye mu gitereko cyarwo. IMANA yatuma Umunyarwanda ku Bashinwa ngo ajye kubabwira iki ? Yatuma Umubiligi cyangwa undi Muzungu ku Banyarwanda ngo ajye kubabwira iki, uretse kubakoloniza mu bukungu, mu mibereho no mu mico ? Yatuma Umwarabu ku Banyarwanda ngo ababwire iki, uretse kubagulisha, kubiba no kubahenda ubwenge ? Rwose, ntawe ukwiye kwiruka ngo yisige.
  2. Biragoye cyane kugira ngo Umubiligi asohoke mu bubiligi bwe, yinjire mu bunyarwanda ; Umudanwa asokoke mu budanwa bwe, yinjire mu bunyarwanda ; Umwongereza asohoke mu bwongereza bwe, yinjire mu bunyarwanda ; Umwarabu asohoke mu bwarabu bwe, yinjire mu bunyarwanda ; Umushinwa asohoke mu bushinwa bwe, yinjire mu bunyarwanda ; Umunyarwanda asohoke mu bunyarwanda bwe, yinjire mu bushinwa ; n’ibindi n’ibindi. Ni yo mpamvu rero buli hanga ligomba kugira abahanuzi balyo bwite. Ubumisiyoneri ni ubutekamutwe n’ubukerarugendo nk’ubundi. Ntacyo bumaze. Nta n’icyo bwamaliye U-Rwanda. Yego hali abantu ku giti cyabo bwagize icyo bumalira cyane, aliko abo bantu ntibashobora gufatwa nk’U-Rwanda. Muli rusange, ahubwo, U-Rwanda, rwararwaye ruraremba. Ibyo byose umuhanuzikazi Nyirabiyoro yali yarabihanuye.
  3. Nyirabiyoro rero abalirwa mu nyamibwa z’U-Rwanda. Ni umutagatifukazi. Ubuhanuzi bwe, inzira y’ububabare ye n’urupfu rwe, ni incamake ihagije ya Kimeza-milyango. Biyoro na Nyirabiyoro ni imandwa za Kimeza-milyango. Si imandwa za Lyangombe kuko batigeze babandwa Lyangombe. Biyoro na Nyirabiyoro ni abahatsi ba Kimeza-milyango [= des maîtres mystiques Kimeza-milyango]. Ibyababayeho byose, na bo ubwabo bali basanzwe babizi mu mabanga yabo. Biyoro na Nyirabiyoro bafashe inzira y’ububabare babizi kandi babishaka. Ntibiyahuye bagiye gufatwa kuko kwiyahura ali icyaha n’ubucucu. Gusa rero, ibyababayeho byose byagombaga kugenda uko byagenze, kugirango inyigisho ntagatifu IMANA y’i Rwanda yali yarageneye Abanyarwanda zibagereho.

Biyoro na Nyirabiyoro ni abatagatifu.

 H. Références bibliographiques

  • MUREME Kubwimana, Cours d’Introduction générale aux Sciences historiques rwandaises, Édition SCIPORWA, Rouen, janvier 2017, (294 pages)
  • MUREME Kubwimana, Cours d’Histoire du Rwanda ancien, Tome 1 – Inganji Rwôga, La 1ère Dynastie Hima-Tutsi / Nyiginya-Sindi, Édition SCIPORWA, Rouen, juillet 2017
  • MUREME Kubwimana, Théorie de la Spirale de la violence rwandaise, Thèse de Doctorat de Spécialisation en Sciences politiques rwandaises, Édition SCIPORWA, Rouen, mars 2017
  • MUREME Kubwimana, Manuel d’Histoire du Rwanda à l’époque coloniale suivant le modèle Mgr Alexis Kagame, L’Harmattan, collections études africaines, Paris, 2010 (594 pages)
  • MUREME Kubwimana, Manuel d’Histoire politique et sociale du Rwanda contemporain suivant le modèle Mgr Kagame, Tome 1 : La révolution rwandaise et la première république rwandaise, L’Harmattan, collections études africaines, Paris, 2012 (434 pages)
  • MUREME Kubwimana, Manuel d’Histoire politique et sociale du Rwanda contemporain suivant le modèle Mgr Alexis Kagame, Tome 2 : Du coup d’état militaire du 05 juillet 1973 au Génocide rwandais, L’Harmattan, collections études africaines, Paris (438 pages)
  • MUREME Kubwimana, Manuel de Sociologie politique rwandaise approfondie, Tome 1 : Le Rwanda, Un État-nation unitaire millénaire, L’Harmattan, Paris, 2014 (510 pages)
  • MUREME Kubwimana, Manuel de Sociologie politique rwandaise approfondie, Tome 2 : La spirale de la violence rwandaise, L’Harmattan, Paris, 2014 (650 pages)
  • MUREME Kubwimana, Manuel d’études du Développement du Rwanda : le projet centriste révolutionnaire rwandais, L’Harmattan, Paris, 2014 (310 pages)
  • MUREME Kubwimana, Manuel d’Histoire du Rwanda ancien suivant le modèle Mgr Alexis Kagame, L’Harmattan, collections études africaines, Paris, 2010 (638 pages)[= Clôturé et liquidé].

 

Fait à Paris, le 15 janvier 2015

Mwalimu MUREME Kubwimana, Statisticien-historien-économiste et politologue rwandais, Représentant du modèle AKM « Mgr Alexis Kagame et Mureme »

Pour commander ses livres : prière de bien vouloir utiliser le formulaire du site web : http://sciencespolitiquesrwandaises.fr/category/edition-sciporwa/

CACHET MODELE AK&M