Imbazi y’imigambi mibisha y’abakoloni b’Ababiligi na bagenzi babo b’abamisiyoneri cyane cyane ab’Ababiligi. Kubarata ni ubupfayongo. Oya, rwose bali babi cyane ! Bagakora n’ibyo batatumwe.

PP MUREME 26072014

Mwalimu MUREME Kubwimana,                                                                                                     Statisticien-historien-économiste et politologue rwandais,                                                        Représentant du modèle « Mgr Alexis Kagame et Mureme »                                                                  

Pour commander ses livres : prière de bien vouloir vous adresser à                                         l’Harmattan http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&sr=7  

 A. Icyitonderwa cy’ibanze

Bizaba ali ubujura gukoporora no komeka ku zindi mbuga cyangwa mu bindi bigâmba bitali http://sciencespolitiquesrwandaises.fr/ kimwe no guhindura mu zindi ndimi iyi nyandiko ku bulyo ubwo ali bwo bwose, udafite uruhushya rwanditse, rutangwa n’umwanditsi.

 B. Intangiliro

Ikibazo gikunze kubazwa ni iki : « Ese koko, yego cyangwa oya, abakoloni b’Ababiligi na bagenzi babo b’abamisiyoneri, cyane cyane ab’Ababiligi, hali akamaro kagaragara baba baragiliye U-Rwanda ? ».

Rugikubita, igisubizo ni : « Ntako ! ». Oya, rwose bali babi cyane ! Bagakora n’ibyo batatumwe. Ahubwo baharaniraga kuzimatisha uko bashoboye kose Umuco w’Abanyarwanda no kubahaka. Muli ubwo butekamutwe n’ubwo bujura, U-Bubiligi bwonyine nibwo bwahungukiraga. Rwose, U-Rwanda rwa Kera rwali sosiyete ilibagije, idafite na busa aho ihuliye n’ibinyoma abakoloni n’abamisiyoneri barwanditseho. Ahubwo, akanunu k’Iterambere n’Amajyambere byagaruwe mu Rwanda no gusubirana Ubwigenge. Kwigenga ntako bisa koko. Kwigenga niyo sôko-rwêma y’Iterambere [= le Progrès], y’Amajyambere [= les progrès], y’Itunga n’Itunganirwa [= le Développement]. Ndetse, iyo U-Rwanda rudatobwa n’abasilikare, -kuva kuwa gatanu nyakanga 1973-, ubu ruba rwararangije gukira ibikomere by’ubukolonize n’ubumisiyoneri. Aliko ngo agatinze kazaza ni amenyo ya ruguru.

Ibisobanuro ngombwa byatanzwe n’umunyamateka w’ingenzi Zefirini Kagiraneza kimwe n’umunyamateka w’urwanamiza Mgr Alexis Kagame Se-Mateka mu bitabo bivugwa mu mpera z’iyi nyandiko. Iyi ni incamake yabyo, igiye yongerwamo ingingo nshya nkenerwa n’umwanditsi.

C. Umunyamateka w’ingenzi Zefirini Kagiraneza arasobanulira Abanyarwanda imigambi mibisha y’abakoloni b’Ababiligi na bagenzi babo b’abamisiyoneri, cyane cyane ab’Ababiligi. Kubarata rero ni ubupfayongo.

Ikinyamakuru cy’abapadiri bera cyo muli werurwe 1906 kilimo iyi nyandiko : « Kwigisha abanyabwenge baminuza birahenda. Iyo ali abirabura balirata ugasanga barushya abamisiyoneri kuko batababonera imilimo yo gukora. Tuzajya dupfa gushimishwa n’umuturage mwiza wemeye kubatizwa aliko nta marere afite, akiyuha akuya yihingira umulima we, agakorera n’urutoki rwe » (Sebudanga 1979).

Aya magambo arerekana amatwara abapadiri bera bazanye kandi koko ni yo bakulikije, na Leta mbiligi ibifata ityo. Kwinjira muli Kaminuza biba umuziro ku munyeshuli wo muli Koloni.

Mu wa 1948, intumwa za LONI zageze mu Rwanda no mu Burundi zirumirwa. Zumizwa n’ukuntu ibiremwamuntu bishobora kugilira ibindi biremwamuntu ibintu Ababiligi n’abamisiyoneri bagiliye Abanyarwanda n’Abarundi. Zasanze Ababiligi n’abamisiyoneri baracucahaje Abanyarwanda bigayitse cyane. Mu kwisobanura kwabo, abategetsi b’Ababiligi barazibwiye bati : « Erega, haracyali kare ! Ntawagira icyo avuga ku mashuli ya Kaminuza kubera ko nta n’amashuli yisumbuye ategura imyigishilize yayo ahali ». Icyo gisubizo zaracyamaganye zivuye inyuma. Izo ntumwa zababajwe cyane nuko nibura nta n’umushinga ugaragara wateganyijwe. Hali Ababiligi baneye isoni basubije ko ba « indigènes » badashobora kumva inyigisho zigoye. Intumwa za LONI zihita zigizayo icyo igitekerezo cyo gukeka ko aba-indigènes badashobora gukulikirana inyigisho za Kaminuza. Batangaga urugero ku bafaratiri biga mu Nyakibanda. Bakagira bati : « Kubona bashobora kwumva « Filizofiya » ilimo ubumenyi buhanitse na « Tewolojiya » yiga IMANA, bananirwa bate gukulikirana izindi nyigisho zitangwa muli Kaminuza ? » (Murego : 651). Abakoloni b’Ababiligi balihopfora.

Nawe se amashuli ya Kimeza-Milyango [= oral] y’Abanyarwanda n’Abarundi yitwaga « Itorero n’Urugerero » yali yarafunzwe ngo ni amasomo ya gipagani. Abantu bajyagayo bamaze kubandwa. Bâzârangiza amasomo y’Itorero [= les études générales], bakajya ku rugerero [= la professionalisation] kwiga ibyerekeranye na sosiyete nyarwanda, kwiga iby’intambara, ubutasi n’imyuga. Amatorero n’ingerero bimaze gufungwa, abakoloni batereye iyo, ntibagira n’ibindi bindi bitali ibya gipagani babemerera kwiga. Aho niho hali ikibazo ! Babigishaga gusa « Catéchisme ». Secondaire ikagibwamo na Nyiramahirwe-menshi-cyane. Urugero : umwami Mutara III Rudahigwa Se-Muco yize Catéchisme imyaka cumi n’itanu yose guhera muli 1928 kugeza muli 1943. Byali ibintu bigamije gucucahaza sosiyete gusa nta kindi. Muli iyo myaka cumi n’itanu yose, Umubiligi watangiye primaire afite imyaka itandatu yali arangije Licence aje mu Rwanda gukoloniza cyangwa se alimo arangiza Licence.

Muli Rwanda-Burundi, uko bizwi, uwabonye impanyabushobozi ya Kaminuza bwa mbere ni umuganwa w’Umurundi witwaga Yozefu Biroli mwene Baranyanka. Muli 1949, mu Rwanda habonetse Umunyarwanda umwe witwa Silasi Majoro. Yatsindiye impamyabushobozi y’Uburezi muli Kaminuza y’i Makerere muli Yuganda. Yali umuporotesitanti. Noneho aba umuyobozi w’amashuli yabo.

Mutara III Rudahigwa Se-Muco yaramwiyegereje amushyira mu nama nkuru y’Igihugu igitangira. Kuko ali we wali usobanukiwe kurusha abandi, yashyigikiraga bikomeye ko U-Rwanda rutagomba kwitesha amashuli, ahubwo ko rugomba gushega, minisitiri wa Koloni akubakisha amashuli yisumbuye n’amakuru mu Rwanda. Silasi Majoro yali intiti icisha make. Dore uko Kinyamateka y’icyo gihe imuvuga isa nishemba abajyanama ba mbere baremye Inama nkuru y’Igihugu : « Icya mbere cyantangaje ni ukuntu abo bantu bakize ! Uwo nahabonye w’ingwagwane ni uwitwa Munyangaju w’i Bukavu. Hali Kalima ka Serukenyinkware na Sendanyoye. Hali Gacinya mu gikanu. Hali Bagilishya, akanaligira se, no kwa Muremyi ntahezwa. Agatsinda yali ateganye na Sebagabo agoronome ! Uyu na we afite ikimero gikwiye asisita. Dibwa yalibyaye … Hali pasitori Majoro. Majoro azira byinshi. Umugabo ulilira amazi ya Soda yiliwe ubusa ? Cyakora naramushimye pe ! Ni umuntu wifashe neza, akagira ijambo ly’abagabo, keretse nanone iyo apfa guhambira ingingo nko mu byerekeye « école laïque », ngo abamutumye batazamutuka » (K.M. Mutarama 1955). Silasi Majoro ntiyali pasitori umwanditsi yalibeshye.

Abanyarwanda babanje kujya kwiga muli Kaminuza ni abapadiri, bitewe n’ijambo likomeye lya Vatikani, yageze aho ikumva ko byanze bikunze igomba gutegura neza abenegihugu izifashisha mu gucengeza amahame ya gikristu mu Rwanda.

Mu bapadiri b’Abanyarwanda, uwinjiye muli Kaminuza bwa mbere ni Dewogarasiyasi Mbandiwimpfura. Yagiye i Roma yigira impamyabushobozi gaheraheza (Dogitora) mu Mategeko ya Kiliziya – guhera muli 1947 kugeza muli 1951. Padiri Alegisi Kagame yamusimbuyeyo muli 1952, aliko we yigaga « Filizofiya ». Ikibazo cya Alexis Kagame cyo cyateye akantu. Abanyarwanda bali balize bagakeka Abazungu amababa. Bibazaga igituma abakuru be batindaga kumwohereza muli Kaminuza kandi ubuhanga bwe bwali bwaratangiye gutangaza bose ataraba na padiri. Yahawe ubusaseridoti muli 1941. Bifata imyaka cumi n’umwe yose ngo ubusabe bwe bwa buli gihe bwo kujya kwiga Kaminuza bwemerwe.

Kuva ubwo, nyuma ya 1952, aho Alexis Kagame amaze kwemererwa, -ku ka burembe-, kujya kwiga Université, ikibazo cy’uko Abanyarwanda bazitirwaga ku bwende n’Ababiligi n’abamisiyoneri kubera kudashaka ko bajya kwiga muli Kaminuza na cyo cyarasakujwe cyane. Kirandikwa cyane, cyane cyane muli Kinyamateka. Ndetse n’inama nkuru y’igihugu aho ishyiliweho yagiye icyiga kenshi cyane. Maze umukolonize w’umubiligi n’icyitso cye cy’umumisiyoneri, cyane cyane w’umubiligi (= uyu yali gica), Abanyarwanda barabatitiliza koko. Aliko biranga birananirana. Ababiligi baralitsira. Ngo : « Non, non et non ! Ntibishoboka ! ».

Byageze aho Leta y’U-Bubiligi ihakana rwose iratsemba ko ntawe izalihilira. Ibyo abajyanama bo mu nama nkuru y’igihugu babimenye ali uko Silasi Majoro yatse amafaranga yo kujya kongera kwiga. Dore uko Kinyameteka y’icyo gihe ibivuga : « Yabaye akibihingutsa, Bwana Denz wali uhagaraliye Rezida atangaza itegeko lishya lya Leta y’Ububiligi libuza igihugu gufasha abifuza kwigira i Burayi. Lyavugaga ko muli Ruanda-Urundi, abategetsi kavukire babujijwe gufashisha abazajya i Burayi amafaranga avuye mu isanduku y’igihugu, ngo uzabishobora ku mali ye azajyeyo. Abajyanama bamaze kwumva ilyo tegeko bagwa mu kayubi. Ukabona ko bibatunguye kandi bibateye agahinda » (K.M. Gicurasi 1956).

Kubera izo mpamvu zose n’izindi umuntu atarondora, Umwami Mutara III Rudahigwa Se-Muco yohereje Silasi Majoro, -ku mufuka we-, kujya gushaka Licence mu Bubiligi. Mutara III Rudahigwa Se-Muco yali umwami ugira ishyaka cyane. Rudahigwa ubwe amuha amafaranga yo kujya kwiga iby’Ubutegetsi muli Kaminuza yigenga y’i Buruseli. Umugambi Mutara III Rudahigwa Se-Muco yali afite wali uko Silasi Majoro yagombaga kugaruka akabafasha gushinga ishuli likuru ly’Ubutegetsi mu Rwanda. Abakolonize b’Ababiligi babaga mu Rwanda babimenye, basigara bakubita agatoki ku kandi. Bahwihwisa, ngo : « Yagiye koko ? ». Aho umutindi yanitse ntiliva, rero. Silasi Majoro arangije neza neza, -Licence muli Administration yayibonye, yayishyikiliye-, apfirayo, mu Bubiligi muli 1958, ali mu myiteguro yo kugaruka mu Rwanda. Byabereye Abanyarwanda amayobera. Yali yabatumyeho ko arangije, ko ahasigaye agiye kwitegura kugaruka. Barababara birarangira.

Uretse ko ngo no kubona iyo Diplôme byabaye ingorabahizi. Kandi naho ayiboneye ntiyayicyura. Ni uwo nyine, umukoloni w’umubiligi ! Aliko birumvikana. Icyo gihe umukolonize w’Umubiligi yalicaga agakiza. Yenda yasanze Silasi Majoro azabangamira inyungu ze za gikolonize mu Rwanda, amwirenza rugikubita. Ni ukubyibazaho gusa byo kubyibazaho. Nta Munyarwanda n’umwe wamenye nyakuli uko byagendekeye Silasi Majoro. Cyakora ngo iyo nkuru ya Silasi Majoro yashimishije cyane abakoloni n’abamisiyoneri b’Ababiligi babaga mu Rwanda. Yaba se yaragambaniwe ? Ahaaa ! Abafata umukoloni w’umubiligi na mucuti we w’umumisiyoneri nk’abagiraneza ni akazi kabo !

Cyakora, Abanyarwanda ntibacitse intege. Aho intumwa za Loni ziziye mu Rwanda zigakangara Ababiligi, habaye akantu ko kudohora. Ububiligi bwemereye LONI ko noneho bwemeye ko ibyo gusaba kwiga mu mashuli makuru byajya byigirwa mu nama nkuru y’igihugu. Hali inyandiko-mvugo y’inama yabyizeho. Inama nkuru y’igihugu yashoboye kwohereza kwiga i Burayi abantu bake cyane, Abahutu n’Abatutsi balimo Garasiyani Sendanyoye, Yohani Berchmans Birara (wabaye guverineri wa Banki nkuru y’Igihugu) na Gasipari Cyimana wabaye minisitiri w’Imali.

D. Umunyamateka w’urwanamiza Mgr Alexis Kagame Se-Mateka aratekerereza Abanyarwanda uko Vice-gouverneur général Jean-Paul Harroy yashenye ku mugaragaro ishuli lyisumbuye Mutara III Rudahigwa Se-Muco yali alimo yubakisha mu Rwanda.

Muli 1956, Mutara III Rudahigwa Se-Muco yagombaga kwizihiza isabukuru y’imyaka 25 yali amaze ku ngoma. Iyo sabukuru yabereye i Nyanza. Umwami w’Ababiligi Baudouin I yali ayihagaraliwemo na Bwana Ryckmans. Hongeye gukorwa undi munsi mukuru wa Yubile i Kigali kuwa 29 nzeli 1957. Icyo gihe haje n’intumwa za LONI zo muli « Conseil de tutelle ».

Kubera iyo sabukuru, Mutara III Rudahigwa Se-Muco yatse hilya no hino imisanzu. Maze sosiyete zacukuraga amabuye y’agaciro mu Rwanda si ugutanga imisanzu zivayo ngo zimushimishe. Ibiroli birangiye i Nyanza n’i Kigali, babaze amafaranga asigaye basanga hasigaye arenga miliyoni y’amafranga y’icyo gihe muli 1957. Rudahigwa alishima cyane. Ahita ashyiraho ikigega bise « Fonds Mutara III ». Arakomeza agishakira inkunga kirakungahara. Noneho agiha inshingano ebyili :

  • Guha bourses Abanyarwanda babishoboye koko, -nta kubêra kuko i Burayi batazababera-, Abahutu, Abatutsi, Abatwa, b’abahanga bigaragara ku bulyo bâjya kwiga n’i Burayi ntibatsindwe.
  • Kubaka ishuli lyisumbuye likomeye cyane mu Rwanda.

Umwami Mutara III Rudahigwa Se-Muco yali umwami ugira ishyaka cyane. Ubwo ga aba abonye n’ikibanza cy’ilyo shuli lyisumbuye. Aragitanga i Gatagara. Ati : « Ahubwo nimutangire musize. Ndashaka ko lifungura imilyango uyu mwaka. Tugiye gutangira gushaka abalimu  ». Iyo nkuru igeze i Kigali kwa Résident w’Ububiligi mu Rwanda, yikaka mu modoka aza kureba. Arahatembera atavuga, arongera yigira mu modoka, n’i Bujumbura ngo ba ! Kwa Jean-Paul Harroy, ati : « Ngaho rero ! Nimubigishe ubwenge, aho bukera barabata hanze muraba mureba : Instruisez-les et ils vont sous peu vous bouter dehors ».

Nibwo Jean-Paul Harroy aje yiruka nk’iya Gatera, ahita abihagalika byose ku itegeko lidakuka. Ndetse aniyama Mutara III Rudahigwa Se-Muco. Arongera aravuga, ati : « Nta kajagali dushaka. Musanzwe mufite Groupe scolaire y’i Butare muli Shariti kuva muli 1954. Iyo irahagije. Ubu igikenewe ni ukwagura ishuli secondaire ly’abana b’Ababiligi limaze gutangira i Ruhande i Butare. Cyakora hashobora kuzubakwa ishuli secondaire limwe gusa i Bujumbura lihuliweho n’Abanyarwanda n’Abarundi [= nilyo lyaje kubaho lyitwa collège du saint Esprit] ». I Bujumbura kandi, hagombaga kwitwa mu Bubiligi.

Ababiligi bashakaga ko Bujumbura iba ubutaka bw’Ububiligi ntiyongere kugira aho ihulira n’U-Rwanda n’U-Burundi. Iyo mipangu nayo yaje gupfa kuko Abarundi banze ko igihugu cyabo gicibwamo kabili.

Kuva ubwo Mutara III Rudahigwa Se-Muco yanganye cyane n’Ababiligi. Byageze aho yali atacyumvikana na buhoro na Jean-Paul Harroy. Rudahigwa yali asigaye arebana isesemi Jean-Paul Harroy. Bigeze no gutonganira i Nyanza. Jean-Paul Harroy atanga raporo kwa ministe wa Koloni mu Bubiligi ngo yagiye i Nyanza asanga Rudahigwa yasinze aramutuka ; ngo ndetse yumva anatukira mu matamatama umwami Baudouin I. Uko byagenze ni birebire cyane ntawabivuga mu nyandiko ngufi.

Abavuga ko Mutara III Rudahigwa Se-Muco atali intwali idasanzwe y’imena ni ibicucu by’aho gusa.

E. Umunyamateka w’urwanamiza Mgr Alexis Kagame Se-Mateka aratekerereza Abanyarwanda ukuntu Nyakubahwa Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge, -abifashijwemo n’Abadominikani bo muli Canada-, yashinze U.N.R. mu matiku menshi cyane no mu myanduranyo myinshi cyane y’Ababiligi.

U-Rwanda ruli hafi gusubirana ubwigenge, -nyuma ya Revolution nyarwanda ya mbere yo muli 1959-, icya mbere cy’ibanze cyihutiwe ni ugushaka uko mu Rwanda hashingwa universite y’igihugu y’U-Rwanda. Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge yatangiye kubyirukamo nyuma ya Kamarampaka yabaye kuwa 25 nzeli 1961. Iyi ni nayo yatumye hashobora kubaho ubwigenge bucagase [= protocole d’autonomie interne]. Abanyarwanda bamaze kububona baliruhukije cyane. Bumvise noneho bakize umubisha w’umukoloni w’Umubiligi.

Icyo gihe abategetsi b’U-Rwanda rwigenga bahise batangira kwegera Abadominikani bo muli Québec muli Canada. Impamvu yo guhitamo Canada ni uko ali igihugu kitigeze kigira ikindi gihugu gikoloniza. Ni igihugu cyanga ubukolonize kuko nacyo cyakolonijwe. Amasezerano yo gushinga U.N.R. [= Université Nationale du Rwanda], yasinywe na guverinoma y’U-Rwanda n’umulyango w’Abadominikani kuwa 09 mata 1963. U.N.R. ifungura imilyango kuwa 03 ukwakira 1963. Ntibyanaruhanije cyane kuko Nyakubahwa Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge yafashe icyemezo cyo kuyishyira i Ruhande, hahandi Ababiligi bali bamaze kuzuza ishuli lyisumbuye ly’abana b’Ababiligi. Icyo kintu cyateye umujinya Jean-Paul Harroy walinze apfa akibyangira Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge. Ibitutsi amutuka mu gitabo yanditse ku Rwanda ntibigira ingano [= umunyagasuzuguro, indashima, ..], ngo « Kayibanda, l’ingrat ! ». Rwose koko, ibisingizo umukolonize w’Umubiligi yumvaga azasigara asingizwa mu Rwanda byali ibya rubanza ki ?

Kuvuga ni ugutaruka. Cyakora koko nyuma ya kudeta y’Ababiligi n’abambali babo b’Abanyakazu, -bakoze uko bashoboye kose bakirenza Nyakubahwa Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge-, abakoloni b’Ababiligi baragarutse barasengwa barasingizwa. Aliko icyo ni ikindi kibazo. Urazi ukuntu nyuma y’ilyo temayeze lyo kuwa gatanu nyakanga 1973 n’urupfu rwa Nyakubahwa Gréoire Kayibanda Se-Bwigenge, Ababiligi bamukinaga ku mubyimba !

Twikomereze. Muli make, Inteko ishinga amategeko y’U-Rwanda yemeje U.N.R. inayiha amategeko-ngenga kuwa 06 mata 1964. Umulyango w’Abadominikani utoranya padiri Georges-Henri Levesque ngo abe aliwe uba umuyobozi mukuru wa mbere wa U.N.R. Aba rero ali nawe ushinga U.N.R. Mbega Ababiligi ngo baragira umushiha ! Mbega ubutindi bwabo ! Umunsi w’itangiza ku mugaragaro lya U.N.R., Ababiligi bali bahali bali babishye cyane. Bakalishye. Ngo wabonaga bibalijwe cyane n’amazu y’ishuli lyisumbuye ly’abana babo, yabohojwe agahinduka Kaminuza y’Abanyarwanda, n’ukuntu bayirwanyije. Mu gitabo Mgr Alexis Kagame Se-Mateka yanditse yarabagaye cyane. Hali umwe wavuze ngo : « Grégoire Kayibanda ntareba kure ! Gushyira université mu bihuru ! ». Ubwo yashakaga kuvuga ko U.N.R. ili mu ishyamba lya Arboretum. Mgr Alexis Kagame Se-Mateka ati : « Uuummm ! Niba se ali mu bihuru, kuki mwali mwarahashyize ishuli lyisumbuye ly’abana banyu ! ». Araziba. Undi Mubiligi nawe aba yunzemo, ngo : « Ibyo nibyo mwivugisha. Tuzaba tureba mu myaka itanu ili imbere ! Ko hali ikizagenda ! ». Nyamara uwo Mubiligi yali ahagaraliye université ikomeye cyane yo mu Bubiligi. Yali yabisetse cyane, yabirenze.

Mgr Alexis Kagame Se-Mateka ntiyigeze yibagirwa amatiku y’Ababiligi. Dore uko abyandikaho nyuma y’imyaka icyenda U.N.R. yali imaze itangiye : « Rwose kuli uwo munsi mukuru kuwa 17 ukwakira 1971, nifuzaga cyane kuhahulira na ya ncabiranya y’Umubiligi. Aliko université y’iwabo yali yohereje undi. Ndeka rwose iyo ahaba ngo noneho yirebere ukuntu padiri RP Levesque yahabaye intwali n’ukuntu ibintu byatunganye incuro ebyili. Icya mbere cyo, U.N.R. yali imaze gushinga imizi. Yali ifite abanyeshuli 471. Yali imaze guha diplômes abanyeshuli 250 balimo abadogiteri mu Buganga 18. Rwose iyo ahaba ngo yirebere ukuntu faculté ya Sciences économiques et sociales na faculté ya Lettres zali ziteguye gutangiza icyiciro cya kabili bita Licence. Ikindi kandi gihebuje, ni uko nk’Umunyakanada wiyubashye wanga ubukolonize kuko igihugu cye kizi icyo ali cyo, ntiyagundiliye. Byageze ahalyoshye ahubwo, we ubwe, asaba gusimburwa n’Umunyarwanda. None dore Sylvestre Nsanzimana, wali ministre de la Coopération internationale, niwe umusimbuye. Yashyizweho na arrêté présidentiel n° 186/03 yo kuwa 15 nzeli 1971. Yatangiye imilimo ye kuwa 17 ukwakira 1971. Bazongere bavuge ! ».

Icyo umuntu yakongeraho ni uko U.N.R. ali umurage ukomeye cyane M.C.R. [= Abasangirangendo] ikomeyeho cyane. Paul Kagame Rwabujindili mwene Rutagambwa yabishaka atabishaka, yabaho, atabaho, U.N.R. igomba gusubirana izina lyayo lizahoraho, ali lyo « U.N.R. » kandi igasubirana icyicaro cyayo rukomatanya i Butare (= apana kuli Huye) kandi ikayoborwa 100% n’Abanyarwanda gusa gusa kuva kuli Recteur kugeza hasi. Ni ibyo ! Nta kindi ! Ngo Umunyarwanda yise umwana we « Ntegamaherezo ». Paul Kagame Rwabujindili yashatse kwereka Abanyarwanda ko ali ibicûcu. Abanyarwanda bazamwereka ko ali we gicûcu.

 F. Urwêmarare : « Agati gateretswe n’IMANA ntigasenywa n’umuyaga ».

Umukoloni w’Umubiligi na mucuti we w’umumisiyoneri batemaguye Ikinyarwanda n’Umuco w’Abanyarwanda, bashirwa babikubise hasi. Ibyo ntibishidikanwaho. Cyakora rero icyabananiye kikababera ibamba ni ukubilimbura. Ibyo byarananiranye peee ! Icyo nacyo ntigishidikanwaho.

Uko bakabiciye umugani mu Kinyarwanda ngo :

  • « Agati gateretswe n’IMANA ntigasenywa n’umuyaga= Le génie d’un peuple a beau plier sous l’influence étrangère, il se redresse ». Maxime rwandaise
  • « Ubwenge buheze mu nda burabora= L’essentiel n’est pas ce qu’on sait, mais ce qu’on sait faire avec ce qu’on sait ». Maxime rwandaise
  • « Abajya inama, IMANA Irabasanga= Le succès et la prospérité qui s’ensuivent résultent d’un grand nombre de conseils qu’on tient dans une parfaite harmonie ». Maxime rwandaise

Izi mhanuro, ubwazo zirasobanutse. Ntawe utema umuco na sosiyete y’abantu, ngo narangiza abilimbure bizashoboke. Byanze bikunze birashibuka kandi iyo bishibutse biza birusha ingufu n’uburambe ibyaliho mbere. Ikibitera ni uko sosiyete itagaragara. Watema ute kandi ngo ubashe kulimbura ikintu kitagaragara ? Buli bwôko, buli shyânga bigira Roho. Kandi iyo Roho iba mu Mana. Walimbura ute ikintu kili mu Mana ? Buli bwôko, buli shyanga bigira abahanuzi bwite babyo, mu bazima no mu bapfuye, mu bazima, mu batagatifu no mu bandi bakurambere. Aho hantu ninde wahashobora ? U-Rwanda rwa kera rwali rulibagijwe n’abatagatifu benshi [= des saints], n’abahatsi benshi [= des maîtres], n’abahatsi b’abahatsi benshi [= des grands-maîtres] na ba Sugu batali bake [= le plus grand-maître]. Bihishe umukoloni na mucuti we w’umumisiyoneri. Maze bamaze gutumuka barasesuruka. Baraza kandi baza baje. Ubukoloni bw’Umubiligi buzacika burundu mu Rwanda, aliko Umunyarwanda ntazacika mu Rwanda. Ubukristu buzacika mu Rwanda, -nta n’imyaka magana atatu busigaje-, aliko Ikinyarwanda ntikizacika mu Rwanda. Buzazira ko bwakoreshejwe nabi mu bulyo bwa manipulation. Vaticani ikwiye gutuza igaturana na Kimeza-Milyango. Iyitwaye iki ? Uretse umwanduranyo !

Kimeza-Milyango nisugire nisagambe ! Nitunge nitunganirwe ! Nigire ishya n’ihirwe. Niyogere hose, ku Isi hose, mu Banyarwanda no mu nshuti zabo ! Abatagatifu ntibaba i Burayi gusa, mwa bantu mwe ! Ndetse basigaye bikundira kuvukira muli Afrika ! Ibyo mwali mubizi ? Afrika ishonje ihishiwe ! Ibisahiranda n’ibikurankota by’Abanyakazu n’Abanyegiti byilirwa bitsembatsemba abantu, bivuruguta U-Rwanda ngo bikunde bitunge imitungo y’U-Rwanda, byicare bizi ko ntayo bizatunga kandi ko n’abana babyo ntayo bazatunga.

 G. Ibigabiro by’intwali

  1. Igisingizo cya Mutara III Rudahigwa Se-Muco : « Nkubito y’imanzi, umugabo w’inkâka utavugirwamo, wanze kuba imbata y’abakoloni b’Ababiligi, agaterwa urw’ingusho».
  2. Igisingizo cya Mgr Alexis Kagame Se-Mateka : « Intango y’indorero ikwiye U-Rwanda rw’Ejo, inyamibwa y’urwanamiza, ntiyasize imbwa, yasize abagabo».
  3. Igisingizo cya Joseph Gitera Se-Repubulika : « Gitera kidaterwa ubugabo n’urwagwa : icyateye impfura agahinda ».
  4. Igisingizo cya Grégoire Kayibanda Se-Bwigenge : « Se-Bwigenge, Se-Mbyayurwanda-rwigenga, Umubambuzwashakwe w’imigisha yo kwishyira ukizana».

Dore ahubwo intwali nyantwali ureke cya kibonobono cyo mu marumba y’i Bushiru ngo ni Juvénal Habyalimana Rutemayeze cyali cyaligize Ikinani, maze U-Rwanda rukakinanûra cyokazimata. Warwumva ruhilita ngo ruravuga discours ukagirango ni umuntu ! Nyamara ubwo rwakanaguzwaga rumaze kujugunya Abanyenduga mu bisimu ku Gisenyi nk’umena ibishingwe !

 H. Umwanzuro

U-Rwanda rwabaye uko umukoloni w’Umubiligi n’umumisiyoneri babishatse. Kuva ubu U-Rwanda rugomba kuba uko Abanyarwanda barushaka kandi Abanyarwanda bakabaho uko babishaka. Umwanya w’ibikurankota n’ibisahiranda bigendera ku bisigisigi bya gihake (= auto colonisation), bya gikolonize (= le néo colonialisme) na kimisiyoneri (= la colonisation culturelle), wararangiye. Aliko rero ibibazo bikomeye U-Rwanda rwa nyuma y’isubirana ly’ubwigenge rwagize ni uko abakoloni n’abamisiyoneri barusizemo abambali babo benshi cyane. Abo bantu rero ntibashaka na buke impinduramatwara. Gikoloni, gihake, gikonde na kimisiyoneri byabalitse mu mitwe.

Abasilikare ni abambali ba gihake, ba gikonde na gikolonize. Abapadiri n’abapasitori ni abambali ba Kimisiyoneri. Abasilikare, abapadiri n’abapasitori nibatavanwa muli politike hakili kare, U-Rwanda ntaho rugana. Organizasiyo [= ukulibagiza] ya sosiyete ntabwo ibareba habe na busa. Ntaho bihuliye n’igisilikare. Ntaho bihuliye n’inyigisho z’amadini. Kulibagiza sosiyete si umulimo wabo kandi ntabyo bashoboye. Kulibagiza sosiyete ni ubuhanga bukomeye cyane batazi kandi butabangikanwa n’ibyo byabo. Biragayitse ko abantu babifata nk’amaco y’inda n’ikotaniro ly’ibisahiranda n’ibikurankota by’Abanyakazu n’Abanyegiti. Kugirango Occident itere imbere, igere ku Majyambere, yabanje kwipakurura abasilikare, abapadiri, abapasitori n’abamisiyoneri. Abo bantu bakunze kubangamira ukwishyira ukizana kw’abandi bantu. Iyo wishyize mu maboko yabo, ushatse wahita usezera ku bwigenge bwawe. Ni ba Manipulateurs.

Muli make rero, Iterambere, Amajyambere, Ugutunga n’Ugutunganirwa biva mu gicumbi cy’igihugu nyilizina. Ntabwo biva mu mahanga cyangwa ku banyamahanga. Nta nubwo biva ku ba-investisseurs, bulya barababeshya. Mu gicumbi cy’igihugu nyilizina, muli Roho ya Sosiyete nyilizina niho byose bitangilira cyangwa niho byose bipfira. Ubukire buba muli Roho. Mbere yo kwiga « Gutunga = Avoir », ugomba kwiga « Kuba = Être ». Abanyamahanga ntibatungira igihugu, balitungira. Ntibaberaho igihugu, biberaho. Ntibateza imbere igihugu, biteza imbere. Ntihakagire ubîshînga.

 F. Références bibliographiques

  1. MUREME Kubwimana, Bonaventure, Manuel d’Histoire du Rwanda à l’époque coloniale suivant le modèle Mgr Alexis Kagame, L’Harmattan, collections études africaines, Paris, 2010, ISBN = 978 – 2 – 296 – 10436 – 5 (594 pages)
  2. MUREME Kubwimana, Bonaventure, Manuel d’Histoire politique et sociale du Rwanda contemporain suivant le modèle Mgr Kagame, Tome 1 : La révolution rwandaise et la première république rwandaise, L’Harmattan, collections études africaines, Paris, 2012, ISBN = 978 – 2 – 296 – 99314 – 3 (434 pages)
  3. MUREME Kubwimana, Bonaventure, Manuel d’Histoire politique et sociale du Rwanda contemporain suivant le modèle Mgr Alexis Kagame, Tome 2 : Du coup d’état militaire du 05 juillet 1973 au Génocide rwandais, L’Harmattan, collections études africaines, Paris, 2012, ISBN = 978 – 2 – 296 – 99315 – 0 (438 pages)
  4. KAGAME Alexis, Un abrégé de l’Histoire du Rwanda de 1853 à 1972, UNR, Butare, 1975
  5. KAGIRANEZA Zefirini, Ibitaramo ku Mateka y’U-Rwanda, Imprimerie nationale du Rwanda, Kigali, 1990.

Fait à Paris, le 01 avril 2015

Mwalimu MUREME Kubwimana,                                                                                                 Statisticien-historien-économiste et politologue rwandais,                                               Représentant du modèle « Mgr Alexis Kagame et Mureme »                                                           Pour commander ses livres : prière de bien vouloir vous adresser à l’Harmattan http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&sr=7

CACHET MODELE AK&M